ต่อมน้ำเหลืองและท่อน้ำเหลือง
ระบบไหลเวียนของน้ำเหลืองภายในร่างกายคนเราประกอบด้วยต่อมน้ำเหลืองและท่อน้ำเหลือง หน้าที่ของระบบไหลเวียนน้ำเหลือง เกี่ยวข้องกับการป้องกันโรคและป้องกันการติดเชื้อ ท่อน้ำเหลืองที่มีอยู่ทั่วร่างกายนั้น ถือเป็นส่วนหนึ่งของระบบไหลเวียนเลือด การไหลเวียนของน้ำเหลือง อาศัยแรงดันของเลือดเป็นสำคัญ ท่อน้ำเหลืองใหญ่ทางด้านซ้ายและขวา นำน้ำเหลืองไหลกลับไปสู่ระบบไหลเวียนเลือด ทางหัวใจห้องบนขวา เครือข่ายของระบบไหลเวียนของน้ำเหลือง จึงมีอยู่ทั่วร่างกาย
ต่อมน้ำเหลือง นอกจากจะทำหน้าที่กรองน้ำเหลืองแล้ว ยังทำหน้าที่สำคัญในการสร้างเม็ดเลือดขาว รวมทั้งแอนติบอดี้เพื่อเป็นสารที่ร่างกายใช้ต่อต้านเชื้อโรค ในบางตำแหน่งของร่างกาย เช่น ขาหนีบ รักแร้ คอ จะมีต่อมน้ำเหลืองอยู่รวมเป็นกลุ่มๆ ต่อมน้ำเหลืองกลุ่มที่อยู่ตื้น สามารถคลำได้จากภายนอก เช่น ต่อมน้ำเหลืองที่รักแร้ ต่อมน้ำเหลืองที่ขาหนีบ ต่อมน้ำเหลืองที่คอ ในขณะที่ต่อมน้ำเหลืองบางกลุ่มอยู่ลึก ไม่สามารถคลำได้จากการตรวจร่างกายภายนอก เช่น ต่อมน้ำเหลืองในช่องท้อง ต่อมน้ำเหลืองในอุ้งเชิงกราน เป็นต้น ระบบไหลเวียนของน้ำเหลือง ไม่ได้มีเพียงต่อมน้ำเหลืองเท่านั้น ยังมีอวัยวะอื่นๆ ที่ถือว่าอยู่ในระบบไหลเวียนของน้ำเหลืองด้วยเช่นกัน ได้แก่ ม้าม ต่อมไทมัส ต่อมทอนซิล และไขกระดูก
ระบบน้ำเหลืองมี 2 ส่วน คือ ต่อมน้ำเหลือง ซึ่งมักจะอยู่เป็นกลุ่มๆ ตามคอ, รักแร้, ขาหนีบ ปกติจะมีรูปร่างคล้ายเม็ดถั่ว และคลำไม่พบ ระหว่างต่อมน้ำเหลืองจะมีท่อน้ำเหลืองเป็นเส้นเล็กๆ เล็กกว่าหลอดเลือด โยงถึงกันเป็นตาข่ายทั่วร่างกาย ระบบน้ำเหลือง ทำหน้าที่ป้องกันมิให้ร่างกายติดเชื้อโรคหรือทำหน้าที่ควบคุมระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย โดยจะดักและกรองเชื้อโรค และแยกออกไปจากร่างกาย ถ้ามีเชื้อโรคเต็ม ต่อมน้ำเหลืองจะอักเสบ บวมโต คลำพบได้ มักไม่เกิน 2 ชม. และมักจะเจ็บ บางครั้งเรียกว่า ต่อมลูกหนูโต
สาเหตุ
โรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองเกิดจากความผิดปกติของเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟซัยท์
(lymphocyte) ที่อยู่ภายในต่อมน้ำเหลือง ลิมโฟซัยท์เป็นเม็ดเลือด
ที่มีลักษณะนิวเคลียสเดียวขนาดใหญ่อยู่ตรงกลางเซลล์ สาเหตุของการเกิดโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลือง
คล้ายคลึงกับการเกิดโรคมะเร็งเม็ดเลือดขาว โดยเซลล์ที่เกิดเป็นมะเร็ง
เป็นเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟซัยท์
ซึ่งโดยปกติแล้วเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟซัยท์
จะทำหน้าที่เป็นตัวสร้างภูมิคุ้มกันแก่ร่างกาย
โรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองชนิด NHL พบได้ในผู้ป่วยทุกกลุ่มอายุ และพบได้บ่อยขึ้นในผู้ที่มีอายุมากกว่า 60 ปี ส่วนผู้ป่วยโรคฮ้อดกิ้นมักมีอายุระหว่าง 15-40 ปี
ยากดภูมิคุ้มกันของร่างกาย เช่น กรณีผู้ที่ได้รับการปลูกถ่ายอวัยวะ ทำให้ผู้ป่วยมีโอกาสเป็นโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองสูงกว่าปกติ มีการศึกษาพบว่าโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองเกี่ยวข้องกับการติดเชื้อไวรัส Epstein-Barr โดยเฉพาะผู้ป่วยโรคฮ้อดกิ้น Hodgkin's disease ส่วนโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองชนิด NHL เกี่ยวข้องกับการติดเชื้อไวรัสเอดส์ นอกจากนี้ในประเทศแถบแอฟริกา พบว่าเชื้อปรสิตที่ก่อให้เกิดโรคมาลาเรีย รวมทั้งเชื้อไวรัส Epstein-Barr เกี่ยวข้องกับการเกิดโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลืองชนิด Burkitt's lymphoma
ผู้ป่วยโรคกระเพาะอาหารที่ตรวจพบเชื้อแบคทีเรีย Helicobacter pylori มีความเสี่ยงสูงที่จะเป็นมะเร็งต่อมน้ำเหลืองของกระเพาะอาหาร ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันของร่างกายบกพร่องโดยธรรมชาติ มีโอกาสที่จะเป็นโรคฮ้อดกิ้นสูงกว่าปกติ ประวัติครอบครัว โรคฮ้อดกิ้นอาจพบได้บ่อยในบางครอบครัว แต่เชื่อว่าเป็นผลมาจากปัจจัยสิ่งแวดล้อมมากกว่าปัจจัยทางพันธุกรรม สารเคมี พบว่ายาฆ่าแมลงและยาปราบศัตรูพืช เพิ่มความเสี่ยงที่จะเป็นโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลือง
อาการของโรค
-
อาการเริ่มต้นมักจะคลำต่อมน้ำเหลืองได้ขนาดเล็กๆ
ไม่เจ็บ (ลูกหนูโต) มักจะคลำพบบริเวณคอ รักแร้ ขาหนีบ
ก้อนที่โตจะไม่เจ็บ ค่อยๆ โตเป็นกลุ่ม มีขนาดใหญ่ขึ้น
อาจเท่าผลส้มโอก็ได้ ถ้าปล่อยทิ้งไว้ไม่รักษา ต่อมน้ำเหลืองโต
อาจเป็นมะเร็งหรือไม่ใช่ก็ได้ อาจเป็นโรคติดเชื้อธรรมดา วัณโรค
โรคเอดส์หรือโรคระบบภูมิคุ้มกันผิดปกติอื่นๆ ดังนั้น
เมื่อตรวจพบอาการต่อมน้ำเหลืองโตควรมาพบแพทย์
เพื่อให้ได้รับการตรวจค้น
และรักษาที่เหมาะสม
- อาการไข้ เหงื่อออกเวลากลางคืน และน้ำหนักตัวลด อาจมีไข้เป็นพัก ๆ ไม่สม่ำเสมอ มักพบว่ามีเหงื่อออก ตัวชื้นตอนกลางคืน บางรายพบว่าน้ำหนักลดมากกว่าร้อยละ 10 ของน้ำหนักตัวในเวลา 6 เดือน
- อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร ปวดท้อง คลื่นไส้อาเจียน ทั้งสองโรคอาจมีตับม้ามโตได้จากมะเร็งไปแทรกในอวัยวะทั้งสอง
- ติดเชื้อง่าย เมื่อมีการกระจายไปยังต่อมน้ำเหลืองบริเวณอื่น อาจจะก่อให้เกิดอาการบวมบริเวณใบหน้าและคอ เนื่องจากมีต่อมน้ำเหลืองที่คอโตไปกดเส้นเลือดใหญ่ ที่คอทำให้บวมและออกซิเจนไปเลี้ยงไม่เพียงพอ ถ้าลุกลามไปยังระบบทางเดินอาหาร จะพบอาการของทางเดินอาหารอุดตัน เช่น กลืนลำบาก คลื่นไส้อาเจียน ปวดท้องรุนแรง ตับ ม้ามโต ตัวตาเหลือง ถ้าลุกลามไปที่กระดูก จะมีอาการปวดกระดูก
- ต่อมน้ำเหลืองที่เป็นมะเร็ง จะโตเร็วมาก บางครั้งอาจเกิดแตกเป็นแผลเลือดออกได้ ตำแหน่งของก้อนที่พบบ่อยๆ ได้แก่ ต่อมน้ำเหลืองที่คอ รักแร้ และขาหนีบ เป็นต้น หากผู้ป่วยไม่ได้รับการรักษาแต่ต้น มะเร็งจะกระจายไปสู่ระบบต่างๆ ของร่างกายไปสู่อวัยวะอื่นๆ และมีผลทำให้การทำงานของร่างกายล้มเหลวถึงแก่ชีวิตได้
- เซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟซัยท์พบได้ในอวัยวะอื่นๆ นอกเหนือจากต่อมน้ำเหลืองด้วย อาทิเช่น ลำไส้ ปอด จมูก ไขกระดูก หรือแม้แต่ระบบประสาท ดังนั้น มะเร็งของต่อมน้ำเหลือง จึงอาจเกิดได้ทุกที่ที่มีเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟซัยท์ดังกล่าวอยู่ มะเร็งของต่อมน้ำเหลืองก็เช่นเดียวกับมะเร็งของอวัยวะอื่นๆ ที่เซลล์ปกติจะมีจำนวนน้อยลง เพราะถูกเซลล์มะเร็งรุกราน และแทนที่เซลล์ปกติ มีผลทำให้ระบบป้องกันโรค และป้องกันการติดเชื้อลดประสิทธิภาพลงไป
- ที่น่าสังเกตอีกประการหนึ่ง คือ ผู้ป่วยโรคมะเร็งต่อมน้ำเหลือง มักจะไม่ค่อยมีอาการทางระบบเลือด หากไม่มีการแพร่กระจายของมะเร็งเข้าไปในไขกระดูก
