พิธีบูชาสัตว์
ชาวฮินดูนับถือสัตว์อยู่หลายชนิดเช่นโค สัตว์พาหนะของพระศิวะ ลิง หนุมานในรามยณะ ม้า สัตว์พาหนะของพระอินทร์และสัตว์พาหนะมี่ชาวอารยันใช้รบพุ่ง แมว สัตว์พาหนะของพระษัษฐี เทวีของความตายแบะทารกของป่ามะม่วง ฯลฯ สัตว์ต่าง ๆ ก็จะมีพิธีกรรมแตกต่างกันออกไป แต่สัตว์ที่สำคัญที่สุดสำหรับชาวฮินดูและมีการบูชาโดยทั่งคือ วัว กล่าวคือจากแต่ก่อนที่เคยเลี้ยงวันเพื่อการค้าขาย เป็นสัตว์พาหนะในการขนส่งสิ่งของ เป็นอาหารเพื่อบริโภคเนื้อนม จนเมื่อชาวอารยันลงหลักปักฐานในอินเดียแล้วก็ประกอบอาชีพเกษตรกรรม เมื่อมีพืชพรรณธัญญาหารที่ดีแล้ว การฆ่าวัวเพื่อการบริโภคจึงถูกลดลงไป จนกลายเป็นงดบริโภคในที่สุด แต่นักประวิติศาสตร์กล่าวว่า นี่เป็นผลจากพุทธศาสนา ที่ชักจูงให้เกิดลัทธิมังสวิรัติในอินเดีย แม้แต่สุราที่ชาวฮินดูชอบดื่มกิน และเซ่นสรวงเทวดา พุทธศาสนาก็ชักชวนให้เลิกดื่มเสียอีก (สมัคร บุราวาศ, ๒๕๑๖ : ๑๐๓)
อย่างไรก็ตาม ด้วยความผูกพันกับวัวตั่งแต่อดีต เมื่อความเชื่อของอารยันผสมผสานกับชาวพื้นเมือง จึงทำให้เกิดความคิดเรื่องสัตว์พาหนะของเทพเจ้า (คงจะได้รับอธิพลมาจากชาวพื้นเมืองในลัทธิบูชาพระศิวะ) ในคัมภีร์ภารตะมีคำขู่ว่า ใครฆ่าวัวเท่ากับฆ่าเทวดา การฆ่าวัวเป็นอนันตริยกรรมหนักไม่อาจล้างบาปได้ เมื่อวัวตัวใดใกล้จะตาย ชาวฮินดูจะจับหางวัวไว้เพื่อที่ว่า วัวตัวนั้นจะนำพาเขาไปสู่สวรรค์ด้วย หากมีเรื่องร้าย ๆ เกิดขึ้นในบ้าน เช่นเกิดคนตาย ชาวฮินดูจะทำการล้างซวย โดยการใช้มูลวัวผสมน้ำล้างบ้าน แล้วเอาขี้วัวทาตามร่างกาย หน้าอก และหน้าผาก การนับถือว่าวัวเป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์นี้ทำให้เชื่อว่าสิ่งที่มาจากวัวก็เป็นของศักดิ์สิทธิ์ไปด้วย ความเชื่อนี้สืบทอดมาในประเทศไทยเกี่ยวข้องกับพระราชพิธีบรมราชภิเษก กล่าวคือนอกเหนือจากการใช้น้ำจากแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์ชำระร่างกายพระมหากษัตริย์แล้ว ยังต้องใช้สิ่งที่มาจากวัว (โค) ชำระล้างร่ายกายให้บริสุทธิ์ด้วย คือ โคมัย (มูลโค) โคมูตร (ปัสสวะโค) โครส (นมโค) โคโรค (ปรวดเป็นก้อนอยู่ในหนังโค) ส่วนโครส หรือนมโคนั้น ยังแบ่งย่อยออกเป็น ๕ ชนิดที่เรียกว่า ปัญจโครส ประกอบด้วย นมสด นมส้ม เนยใส เนยข้น เปรียง (พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน, ๒๕๔๒ : ๒๖๘) ในปัจจุบันในประเทศไทยใช้เพียงแต่น้ำที่มาจากแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์เท่านั้น (สมรรัตนศิริเชษฐ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวง, ๒๔๗๔ : ๒๖)
พิธีบูชางูหรือนาค
ชาวอินเดียมีพิธีบูชานาคหรืองูที่เรียกว่า นาคปัญจมี โดยผู้หญิงจะเป็นผู้ประกอบพิธีนี้ ชาวอินเดียเชื่อว่างูเป็นสัญลักษณ์แห่งปัญญา ถ้าผู้หญิงคนไหนบูชางูจะได้ลูกเกิดมาเฉลียวฉลาดสามารถดำรงตระกูลให้รุ่งเรืองได้ ประชาชนชาวอินเดียตอนเหนือจะประกอบพิธีบูชางูราวเดือนกรกฎาคมถึงสิงหาคม เช่นในแคว้นพิหาร ใช้มูลวัวทาบ้านเป็นรูปงู และมีการบูชาศีรษะนาคของพระวิษณุด้วยน้ำนมและข้าว ในแคว้นอุตตรประเทศ หัวหน้าหมู่บ้านจะลงอาบน้ำแต่เช้าตรู่แล้วเขียนรูปงูที่ห้องนอนสองรูป แล้วถวายแก่พราหมณ์ ถัดจากนั้น ผู้หญิงจะเอาของเล่นต่าง ๆ ไปโยนลงแม่น้ำเพื่อเป็นการพลีกรรมแก่งู ส่วนผู้หญิงตามบ้านนอก เอาน้ำนมและข้าวตากใส่รูงูให้งูกินจริง ๆ
แคว้นเบงกอลทำพิธีปลูกต้นสลัดไดและบูชาเทวีมนสา น้องสาวของวาสุกรีนาคราช ในการนี้ต้องใช้คนที่พี่น้องเคยถูกงูกัดมาทำพิธี คือบูชางูด้วยน้ำนม ของที่งูชอบกิน เช่นกล้วยต่าง ๆ ไปวางใกล้ ๆ ที่งูอาศัย ส่วนชาวอินเดียใต้มีการบูชางูเช่นกัน จะมีการนำรูปไปตั้งไว้ที่ต้นโพธิ์ ผู้หญิงจะนำเครื่องบูชาไปถวายแล้วสวดมนต์อ้อนวอนจากงู หรือไม่ก็หารูงูจริง ๆ แล้วสวดมนต์ หากใครทำให้งูตายโดยเจตนาและไม่เจตนาจะต้องได้รับกรรม เช่นไม่มีลูก เป็นโรคเรื้อน หรือโรคตา จะต้องล้างบาปยังโบสถ์งู กล่าวกันว่า จะต้องล้างบาปด้วยวิธีเสพเมถุนแบบสำส่อน แต่พราหมณ์บางพวกแนะให้อดอาหารเพียงหนึ่งวันและถวายจตุปัจจัยแก่พราหมณ์ก็พอ (สมัคร บุราวาศ, ๒๕๑๖ : ๑๐๘)
พิธีบูชาพืชสมุนไพร
มีเหตุผลที่น่าเชื่อว่าชาวพื้นเมืองได้คนพบอายุรเวท ซึ่งเป็นตำรับแพทย์แผนโบราณ เพราะตำรับนี้อาศัยเกี่ยวกับ ดิน น้ำ ลม ไฟ ทั้งยังมีตำรายารักษาโรคด้วย โยคะ นอกนากนี้ยังมีตำราเกี่ยวกับยาสมุนไพรในการรักษาโรคอีกด้วย ดังนั้นจึงมีการบูชาพืชสมุนไพรเพราะเชื่อว่าพืชสมุนไพรมีคุณชี้เป็นชี้ตายได้
พวกฮินดูนั้นนับถือต้นสะเดาและต้นกะเพรามาก นอกจากเป็นยารักษาโรคแล้ว ยังสามารถรักษาคนป่วยได้โดยการนำกิ่งสะเดาแขวนไว้ที่ชายคาบ้าน แล้วแขวนไว้รอบ ๆ ตัวคนไข้ สำหรับหญิงมีครรภ์หรือเพิ่งคลอดลูกก็จะนำกิ่งสะเดาไปแขวนไว้ที่ชายคาเพื่อป้องกันภูตผี ส่วนใบกะเพรานั้นเป็นไม้ศักดิ์สิทธิ์ ชาวฮินดูที่เคร่งศาสนาจะทำการปทักษิณารอบต้นกะเพราพร้อมกับการสวดพระเวท ต้นกระเพราะถูกเปรียบเสมือนเทพเจ้าคือ รากเป็นพระพรหม ลำต้นเป็นพระศิวะ กิ่งก้านเป็นพระวิษณุ เชื่อว่าหากทำผิดกฎของศาสนาใด ๆ จะต้องมาปลงอาบัติกับต้นกะเพรา เพียงแค่ได้แตะต้นกะเพราบาปต่าง ๆ ที่ทำเอาไว้จะหายไปหมด ถ้าผู้ใดป่วยแล้วไหว้ต้นกะเพราก็จะหายป่วย คนที่รดน้ำกะเพราจะได้บุญมาก ถ้าใช้กิ่งกะเพราบูชาพระวิษณุ จะได้กุศลยิ่งกว่าบูชาด้วยวัว ๑,๐๐๐ ตัว
วาทิน ศานติ์ สันติ : เรียบเรียง
อ้างอิง
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์นามมีบุคส์. ๒๕๔๖.
สมมตอมรพันธุ์ ฯ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ, กรมพระ. ประกาศพระราชพิธีเล่ม ๑. พิมพ์ครั้งที่ ๑. พระนคร : องค์การค้าคุรุสภา. ๒๕๐๘.
สมัคร บุราวาศ. ปรัชญาพราหมณ์ในพุทธกาล. ไม่ปรากฏครั้งที่พิมพ์. กรุงเทพฯ : แพร่พิทยา. ๒๕๑๖.
