เล่าเรื่องป่าบ้านตลิ่งชัน ภาคสรุปเพื่อไปต่อ
30 ตุลาคม 2552 ผมและทีมงาน (เจี๊ยบ / ปุ๊ก) หลังจากที่ได้เตรียมการจัดทำเอกสาร หนังสือสารานุกรมสมุนไพรท้องถิ่นในป่าตลิ่งชัน (บ้านตลิ่งชัน) ตำบลหินโงม อำเภอสร้างคอม ในโครงการศึกษาข้อมูลสมุนไพรเพื่อเตรียมการจัดการแผนคุ้มครองสมุนไพร ซึ่งหัวหน้าอนามัยคือพี่ร่าเริง สิงห์สัตย์ รวมทั้งเภสัชโต้ง หมออุ้ม (เป็นหมอนวดและผู้ช่วยดูแลงานบริการแพทย์แผนไทย ของโรงพยาบาลสร้างคอม) ได้รับการติดต่อประสานงานจากทางเรา (ปุ๊ก) ในการที่เราจะได้สรุปงานเพื่อวางแผนต่อไป และมอบหนังสือสารานุกรมให้แก่พื้นที่ เริ่มออกเดินทางเอาเกือบเก้าโมงเช้า เนื่องจากไม่ได้ขอใช้พาหนะเอาไว้ ได้น้าตุ้มเป็น พขร.เห็นว่าต้องไปเติมน้ำมันก่อน พวกเราก็เตรียมข้าวของออกมารอที่ด้านหน้า ผมเห็นแกอยู่แว๊บ ๆ แต่ก็ไม่เร่งรัดอะไร รอไปรอมาเกือบเก้าโมงเช้า เจ้าเจี๊ยบทนไม่ไหวเลยเดินไปดูที่โรงรถ อ้าวน้าตุ้มยังไม่ไปไหน ไอ้เราก็นั่งรอกันอยู่ ก็เลยพากันขึ้นรถ เช้านั้นมีเภสัชโต้ง (วัชรานุกูล บุญเลิศ) ขอติดรถไปด้วย ไม่เป็นไร อย่างน้อยรถก็ได้เคลื่อนแล้ว รถวิ่งไปถึงแยกบ้านด่าน พ่ออำนวยประธานชมรมหมอพื้นบ้านสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นอำเภอบ้านดุง กับพี่สมัยที่เป็นเลขาชมรมโทรมาถามว่าถึงไหนกันแล้ว ก็เลยขอให้เพิ่นช่วยพูดคุยไปก่อน เดินทางไปถึงประมาณสิบโมงครึ่ง พี่ร่าเริง (ชื่อดีมั้ยครับ) กับพี่สมร (เจ้าหน้าที่จากสำนักงานทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมจังหวัด) และคณะชาวบ้าน ผู้นำชุมชน บ้านตลิ่งชัน มารอกันอยู่แล้ว และคิดว่าน่าจะนานพอสมควร พอคณะเราไปถึงก็เริ่มพูดคุย โดยเริ่มจากที่พ่อผู้ใหญ่บ้านเกริ่นนำ ออกตัวเกี่ยวกับจำนวนคนที่มาร่วมเวที เนื่องจากทำนาปรังต้องไปเกี่ยวข้าวกัน และผมก็ได้เปิดฉากการพูดคุยเกี่ยวกับการทำงานที่ผ่านมา ทบทวนย้อนไปตั้งแต่เริ่มแรก เดือนพฤษภาคม 2551 มาแหย่รังแตนในพื้นที่คือมาชวนให้คิดกับป่าปู่ตา บ้านตลิ่งชัน ซึ่งจำได้ว่าพ่อเสถียร (ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านตอนนั้น) ทิ้งท้ายไว้ว่า “อย่าเล่นเฮือนน้อยนะหมอ” แล้วเราก็วางแผนกันออกมาสำรวจสมุนไพร (เคยเล่าแล้ว) เมื่อเดือนกันยายน 2551 จากนั้นก็นำข้อมูลที่ได้ไปประมวลสรุปออกมา โดยมีปุ๊กเป็นผู้ดำเนินการออกแบบและติดต่อโรงพิมพ์ ซึ่งมาวันนี้มาสรุปงาน พูดไปถึงแผนงาน 4 ด้าน แล้วจะแบ่งกลุ่มให้ช่วยกันออกความเห็นเกี่ยวกับถ้าจะทำแผนงานทั้ง 4 ด้านนั้น (อ่านดูตอนหลัง) เราลองเอา 3 ก.มาคิดดู ได้แก่ กรรมการหรือคนทำงาน กิจกรรม และกองทุนหรือธนาคารโครงการ ช่วงนั้นพี่สมัยมากระซิบว่า นายกอบต.มาร่วมด้วยก็เลยยกเวทีให้ท่านได้พบปะกับชุมชนก่อน ขอบอกว่านายกท่านนี้น่ายกนิ้วให้ครับ เพราะเนื้อหาที่มาพูดนั้นดูเหมือนท่านจะเข้าใจในกิจกรรมและมองเห็นว่าจะทำอะไรต่อได้ แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นขึ้นกับพื้นที่เองด้วย (ซึ่งพื้นที่เองเท่าที่ผมประเมินก็มีความเป็นผู้นำ เป็นคนทำงานอยู่แต่เดิมแล้วด้วย ) พอท่านลง ผมก็ไปพูดต่อโดยก่อนจะแยกกันพูดคุยผมก็ลองยกตัวอย่างหนังสือที่ไปซื้อมาจากร้านหนังสือ คือพืชกินได้ในป่าสะแกราช ซึ่งเป็นเรื่องหนึ่งในป่าสะแกราช เพราะผมมีอีก 2 เล่มของป่าสะแกราช คือพืชสมุนไพร , นก นั้นก็เลยคิดว่า ในพื้นที่หนึ่ง ๆ นั้นเราสามารถทำได้หลายเรื่องเหมือนป่าสะแกราช เช่น ของป่า , สัตว์ , นก , แมลง , เห็ด เป็นต้น แล้วก็แบ่ง 2 กลุ่มเริ่มพูดคุย โดยมีเจี๊ยบ ปุ๊ก อุ้ม โต้ง ช่วยเป็นนวัตกร / ผู้นำการพูดคุย มีนักศึกษามา 4 คน มาช่วยจดบันทึกและนำเสนอด้วย (ดีจริง ๆ ) ทราบมาจากปุ๊กว่าพี่สมรแนะนำเรื่องชื่อวิทยาศาสตร์ของพืชสมุนไพรนั้นสามารถประสานงานขอความร่วมมือไปยังสำนักงานได้ (ดีอีกแล้ว) แล้วเราก็เริ่มแบ่งกลุ่ม บรรยากาศช่วงแรก ๆ ดูเงียบ ๆ ครับ ผมให้เวลา 15 นาที จับหน้าปัดนาฬิกาหมุนแกร็ก พอคุยกันไปสักพัก สาธารณสุขอำเภอ (พี่แก้ว เศวตวงศ์) มาถึง ผมก็เลยขอขัดจังหวะ ให้สาธารณสุขอำเภอทำการมอบหนังสือสารานุกรมสมุนไพรท้องถิ่นป่าตลิ่งชัน ให้นายก อบต. จำนวน 50 เล่ม เพื่อจะได้ใช้ในการเผยแพร่ต่อไป แล้วก็ร่วมถ่ายรูป ซึ่งเรื่องที่พูดคุยกันยังไม่เสร็จดีเท่าไรแบ่งกลุ่มก็เลยคุยกันต่ออีกประมาณ 20 นาที แต่ละกลุ่มมานำเสนอความคิด ผมก็เขียนแผนที่ความคิดบนกระดาษฟลิ๊บชาร์ต ว่าแต่ละกลุ่มพูดคุยถึงเรื่องอะไรบ้าง แล้วเตรียมจะสรุปก็พอดีเที่ยง อาหารเที่ยงมาถึง ผมเลยพักเวทีเสียก่อน และจะได้มาสรุปหลังกินข้าวเที่ยง ระหว่างที่รอจัดสำรับนั้น ผมก็เลยไปเขียนกระดานเกี่ยวกับทีมทำ ทีมนำ ทีมหนุน ในเรื่องนี้ ซึ่งจากการพูดคุยกับพ่อผู้ใหญ่ ท่านว่าในกมู่บ้านก็มีคณะกรรมการหมู่บ้าน และคณะกรรมการย่อย ๆ มีคณะกรรมการหนึ่งน่าสนใจครับ คือคณะกรรมการการศึกษาและสิ่งแวดล้อม ในวันนี้พ่อสุธรรม ก็มานั่งอยู่ด้วย และเป็นตัวตั้งตัวตีได้ดี น่าจะเป็นทีมนำให้กับคณะก่อการดี (ทีมทำ) ได้ โดยมีทีมหนุน พี่เลี้ยงในส่วนของเจ้าหน้าที่ หมอร่าเริง คุณสมร (สิ่งแวดล้อม) หมอต้น หมอปุ๊ก หมอเจี๊ยบ
เนื้อหาที่เราสรุปกันได้จาก 4 แผนงานได้แก่
แผนงานด้านกฎหมาย นั้น ในพื้นที่มีการตั้งให้ “จ้ำ” คอยดูแลรักษาระเบียบข้อบังคับ เช่น ห้ามตัดไม้วันศีล ห้ามยิงปืนในหมู่บ้าน ห้ามฆ่าสัตว์ในหมู่บ้าน ห้ามจับสัตว์ทุกชนิด ห้ามเผาป่า ห้ามทิ้งขยะไม่เป็นที่เป็นทาง
แผนงานด้านการอนุรักษ์น่าจะมีทีมเยาวชนมาช่วยงาน มีการจัดสิ่งแวดล้อม รณรงค์การดูแลสมุนไพร การหาสมุนไพรเพิ่มเติม
แผนงานด้านการสำรวจ ให้มีการทำป้ายอนุรักษ์ มีการอบรมวิธีการสำรวจ
แผนงานตรวจสอบ ติดตาม และประเมินการทำงานมีการประเมินพื้นที่ป่า มีข้อมูลการใช้สิ่งแวดล้อม
ซึ่งจากแผนงานทั้งสี่ด้านนั้น (ตัวร่างที่นำมาให้ไทบ้านใช้เป็นต้นเรื่องโสเหล่ ปุ๊กได้สรุปออกจากงานของทางภูผากูด และจาก พรบ.คุ้มครองและส่งสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พศ.2542 ) ได้นำมาปรับเป็นแผนงาน โครงการเพื่อนำเสนอขอสนับสนุนงบประมาณจากท้องถิ่น ซึ่งน่าจะสอดรับกับนโยบายการส่งเสริมความเข้มแข็งของชุมชน โดยยึด 4 แผนงานนี้เป็นกิจกรรมหลักหรือเป้าหมายหลักของกลุ่มที่จะได้พูดคุยกันต่อไป ลองมาดูยุทธศาสตร์ที่ปรับแล้วดูนะครับ ได้แก่
ยุทธศาสตร์ด้านการบริหารจัดการ มีกิจกรรม ได้แก่
-การพัฒนาคนทำงาน โดยประชุมโสเหล่ปีละ 4-6 ครั้ง อาจจะเป็นรูปแบบของการประชุมคณะกรรมการกลุ่ม โดยแรก ๆ ควรมีวัตถุประสงค์เพื่อตั้งคณะทำงาน จะได้แบ่งงานแบ่งหน้าที่ตามแผนงาน 4 แผนดังกล่าว , มีการเตรียมแผนงานที่ต่อเนื่อง , มีการติดตามการทำงาน
-ด้านการดูงาน เพื่อเสริมภูมินั้น ถ้าเรามีคณะกรรมการ คณะทำงานที่มั่นแก่นในแง่ของตัวจริงแล้ว เราจะไปดูงาน อาจจะเป็นที่ป่าสะแกราช ปักธงชัย นครราชสีมา หรือดูงานการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม ซึ่งผมได้เสนอแพนด้าแค้มป์ บ้านไร่ อุทัยธานีเอาไว้ เพราะอย่างน้อยก็เป็นเครือข่ายที่เรารู้จักหน้าค่าตากัน (พี่มด คุณศิริพงษ์ โทหนองตอ056-596014 )
ยุทธศาสตร์ด้านการเผยแพร่และกระตุ้นพื้นที่ มีกิจกรรมได้แก่
-เวทีคืนข้อมูล เป็นการจัดเวทีในหมู่บ้านเพื่อให้ชุมชนได้รับรู้กิจกรรมหรือผลงานของกลุ่มที่ได้ทำมา (ผู้ใหญ่ชัยพฤกษ์ชอบใช้คำว่า เวทีคืนความรู้สู่ชุมชน) แต่คนทำงานต้องทำการบ้านก่อน เช่น รู้มั้ยว่าเขา(คนนอกที่เข้ามาในพื้นที่ หรือคนในพื้นที่เอง) มาเอาไปเท่าไร หมายถึงว่ามาเก็บของป่า หรือเห็ด หรือสารพัดที่อยู่ในป่าบ้านตลิ่งชันเอง (ในเวทีนั้น ท่านนายก อบต.เองพูดหยอกว่า “ห้ามเก็บเห็ด” )
-พิมพ์สารานุกรมเพิ่มดีหรือไม่ เพื่อให้เป็นเครื่องมือสื่อสารกับคนรุ่นต่อไป แต่อาจจะต้องมีการพัฒนาเช่นการเพิ่มข้อมูลที่น่าเชื่อถือมากขึ้น ชื่อวิทยาศาสตร์ ข้อมูลทางพฤกษศาสตร์
-ถ้าเรามีข้อมูลอื่น ๆ เราลองทำหนังสือทำมือมั้ย เป็นเรื่องราวสั้น ๆ แบบชาวบ้านทำเองได้ เช่น นกในป่าตลิ่งชัน เห็ดในป่าตลิ่งชัน
-การทำป้ายต่าง ๆ ข้อบังคับ อนุรักษ์ ผ้าป่าสมุนไพร
เรื่องราวที่เล่ามาทั้งหมดนั้นเป็นเรื่องที่ต้องใช้เงินทั้งนั้น ซึ่งหากจะทำกันจริง ๆ คงต้องมีการคุยกันมากกว่านี้ พอจะปิดเวทีเพื่อสรุปความคาดหวังจากการที่เราได้ร่างความคิด ร่างโครงการออกมานั้น องค์ประกอบหลักคือคนทำงานได้แก่คณะก่อการดี (ทีมทำ) , ทีมนำ (คณะกรรมการหมู่บ้าน) , ทีมหนุน (พี่เลี้ยง) ซึ่งคณะก่อการดีนั้นน่าจะมีชื่อใครบ้าง พ่อผู้ใหญ่และพ่อสุธรรม ก็ว่ามีไว้แล้วในใจแต่ต้องไปคุยกันก่อน (ตรงนี้แหละที่ผมค่อนข้างประทับใจในความเป็นผู้นำชุมชน) ส่วนทีมเรา (ผม ปุ๊ก เจี๊ยบ) คิดว่าหลังจากนี้คงจะได้มาอีกเพื่อติดตามความก้าวหน้า และพี่ร่าเริงก็ดูจะมี “แรงจูงใจใคร่อยากทำ” สูงเหมือนกัน จะได้เจอกันอีกน่าจะเป็นเดือนกรกฎาคม 2552 หลังสมัยประชุม อบต. นั่นคือน่าจะได้นำเสนอร่างโครงการเข้าสมัยประชุม อบต.เพื่อขอรับงบสนับสนุนตามเนื้อหาที่เราคุยกันได้
ปิดเวทีวันนั้นส่วนตัวผมเองคิดว่าผมประทับใจที่สุดในตัวของชุมชนเองที่มีความเป็นผู้นำสูง พี่แก้วก็มีคำชื่นชมจากสาธารณสุขอำเภอสร้างคอม เกี่ยวกับการประสานงานที่ดี (ปุ๊กเขาจะโทรตลอด) และท้ายที่สุดคือเราหวังว่าไทบ้านคงไม่คิดอีกแล้วว่าเราจะมา เล่นเฮือนน้อย
อ่านตั้งแต่ต้นจนจบ มองเห็นภาพชัดเจนมากครับ
ขอบคุณทีมงานที่ช่วยนำเสนออีกมิติหนึ่งของสังคมครับ
คิดถึงอดีตสมัยก่อนที่เคยอยู่ในพื้นที่นั้นครับ
สิบห้าปีที่อยู่ในชุมชนนั้นขอบอกว่าสุดยอดครับ
จะติดตามตอนต่อไปนะครับ ถ้าอย่างไรวานแจ้งไปทางเมล์ด้วยนะครับ