สี่สหายนัดกันเที่ยงวันอาทิตย์ที่ ๑๐ พฤษภาคม ๒๕๖๙ ที่บ้าน ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ อย่างเคย    โดย ศ. ฉัตรทิพย์สั่งอาหารจีนมาจากร้านหนึ่ง   และสั่งก้ามปูนึ่งมาจากร้านผ่านฟ้าภัตตาคาร   ที่เราเคยไปกินที่ร้านเมื่อหลายปีมาแล้ว    แต่ตอนนี้ร้านย้ายไปจากตำแหน่งเดิมเล็กน้อย    อาหารอร่อยเป็นพิเศษอย่างเคย

การสนทนาออกรสเมื่อ ศ. ดร. วิสุทธิ์ ยุให้ สมาชิกของทีมสี่สหายเขียนเรื่องราวของตนเองเก็บไว้    เพราะอีกไม่นานก็จะเขียนไม่ได้    โดยตัวท่านเองได้เขียนไปเรื่อยๆ   ยกตัวอย่างเรื่องราวการไปเยือนประเทศคอสตาริกา ร่วมกับผม   กระตุ้นให้ ศ. ฉัตรทิพย์เล่าเรื่องเทปบันทึกเสียงการสัมภาษณ์ชาวบ้าน กว่า ๑๐๐ ม้วน   ที่บักทึกวิถีชีวิตของชาวชนบทไทยสมัย ๔๐ ปีก่อน (สัมภาษณ์ช่วงทศวรรษ ๒๕๒๐) จากการวิจัยภาคสนาม    ที่ท่านมอบให้แก่หอสมุดแห่งชาติ เป็นสมบัติสาธารณะ ให้คนทั่วไปใช้ประโยชน์ได้  และต่อมา ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ไปขอก็อปปี้ เอามาให้บริการคนไปฟังที่ห้องสมุดของศูนย์ได้  สะท้อนความเป็น “ปราชญ์แห่งแผ่นดิน” ของ ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ นาถสุภา   

ศ. ฉัตรทิพย์ยังทำบันทึกการออกภาคสนามไว้อย่างดี  และศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรติต่อขอถ่ายเอกสารเอาไปเก็บไว้ให้คนศึกษา    แต่ ศ. ฉัตรทิพย์ เกรงว่าในบันทึกตอนนั้นได้บรรจุเรื่องราวและความคิดเห็นส่วนตัวลงไว้ด้วย    ซึ่งหากปล่อยออกสู่สาธารณะ อาจมีบางตอนที่ไม่เหมาะสม หรือกระทบกระเทือนตัวบุคคล หรือองค์กร โดยไม่ได้เจตนา    ท่านจึงคิดจะทำ cleansing เอกสารเหล่านั้น  แล้วมอบให้ศูนย์มานุษยวิทยานำไปทำประโยชน์สาธารณะ   ผมเชียร์ให้รีบทำ   ก่อนจะไม่มีแรงทำ

ผมจึงขอให้สหายเอไอช่วยรวบรวมหนังสือที่ ศ. ฉัตรทิพย์เขียนและตีพิมพ์   ได้คำตอบจาก Gemini ดังนี้ 

“ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร. ฉัตรทิพย์ นาถสุภา เป็นนักวิชาการอาวุโสและนักประวัติศาสตร์เศรษฐกิจคนสำคัญของไทย ผู้บุกเบิกแนวคิด "เศรษฐศาสตร์การเมือง" และ "สำนักวัฒนธรรมชุมชน" ในประเทศไทย    ผลงานเขียนของท่านมีจำนวนมากตลอดหลายทศวรรษของการทำงานวิชาการ

เนื่องจากท่านมีผลงานทั้งหนังสือ ตำรา งานแปล บทความวิชาการ และงานบรรณาธิการมากมายมหาศาล    รายชื่อต่อไปนี้จึงเป็นการรวบรวม ผลงานหนังสือเล่มหลักที่สำคัญและได้รับการตีพิมพ์ โดยแบ่งตามหมวดหมู่เนื้อหาเพื่อให้ง่ายต่อการสืบค้น

หมวดประวัติศาสตร์เศรษฐกิจและแนวคิดเศรษฐศาสตร์การเมือง    หนังสือในกลุ่มนี้ถือเป็นผลงานระดับคลาสสิกที่ใช้เป็นตำราเรียนในมหาวิทยาลัยหลายแห่งในไทย

  1. เศรษฐกิจหมู่บ้านไทยในอดีต (ผลงานชิ้นเอกที่สร้างชื่อเสียงและวางรากฐานแนวคิดวัฒนธรรมชุมชน)
  2. ลัทธิเศรษฐกิจการเมือง (ครอบคลุมทฤษฎีและลัทธิเศรษฐกิจต่างๆ เช่น เสรีนิยม มาร์กซิสม์ สังคมนิยม)
  3. ประวัติศาสตร์การปฏิวัติอุตสาหกรรมเปรียบเทียบ * ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจไทยจนถึง พ.ศ. 2484 (เขียนร่วมกับ สมภพ มานะรังสรรค์)
  4. แนวคิดเศรษฐกิจการเมืองไทย
  5. จากประวัติศาสตร์หมู่บ้านสู่ทฤษฎีสองระบบ
  6. ประสบการณ์การวิจัยประวัติศาสตร์เศรษฐกิจและสังคมไทย

หมวดวัฒนธรรมชุมชน สังคมไทย และชาวนา    กลุ่มนี้เน้นเจาะลึกปรัชญา วิถีชีวิต และพลังของชุมชนชาวนาในการขับเคลื่อนสังคม:

  1. วัฒนธรรมไทยกับขบวนการเปลี่ยนแปลงสังคม
  2. แนวคิดเศรษฐกิจชุมชน: ข้อเสนอทางทฤษฎีในบริบทต่างสังคม
  3. ทฤษฎีและแนวคิดเศรษฐกิจชุมชนชาวนา
  4. ทฤษฎีชาวนา
  5. การเป็นสมัยใหม่กับแนวคิดชุมชน
  6. บ้านกับเมือง
  7. วัฒนธรรมหมู่บ้านไทย
  8. แนวทางและวิธีวิจัยสังคมไทย

หมวดการศึกษาประวัติศาสตร์และชนชาติไท (Tai Studies)    ในช่วงหลัง ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ ได้ขยายขอบเขตการวิจัยไปสู่กลุ่มชาติพันธุ์ "ไท" นอกขอบเขตประเทศไทย เพื่อค้นหารากเหง้าทางวัฒนธรรมร่วม:

  1. ประวัติศาสตร์วัฒนธรรมชุมชนไท
  2. การศึกษาชนชาติไทกับความเข้าใจสังคมไทย (ตีพิมพ์ พ.ศ. 2565)
  3. การศึกษาประวัติศาสตร์ไทอาหม
  4. ความเชื่อและศาสนาของชาวไทอาหม
  5. ประสบการณ์การศึกษาชนชาติไทในประเทศจีน
  6. ประวัติศาสตร์ไทใหญ่: พื้นไทตอนกลาง (ผลงานแปลและบรรณาธิการ)

หมายเหตุ: นอกเหนือจากหนังสือเล่มเดี่ยวที่เขียนด้วยตนเองแล้ว ท่านยังมีผลงานประเภท หนังสือรวมบทความวิชาการ (Edited Volumes) ที่ร่วมทำกับนักวิชาการท่านอื่นอีกหลายเล่ม เช่น หนังสือชุดประวัติศาสตร์เศรษฐกิจและวัฒนธรรมของท้องถิ่นต่างๆ ในไทย หากต้องการศึกษาเจาะจงในประเด็นใด สามารถเริ่มต้นจากรายชื่อหนังสือเล่มหลักข้างต้นได้” 

สหายทั้งสี่ ต่างก็สูงอายุและสุขภาพถดถอย   สามคนอายุ ๘๕ น้องสุดท้อง (คือผม) ๘๔   ศ. ดร. วิชัย บุญแสง หลงๆ ลืมๆ มากขึ้น   

วิจารณ์ พานิช

๑๐ พ.ค. ๖๙