ผมถามสหายเอไอว่า  “นิยามของวิชาประวัติศาสตร์ ตามแนวคิดของ Yuval Noah Harari คืออะไร   ต่างจากนิยามดั้งเดิมอย่างไร  นำสู่การเปลี่ยนแปลงวิธีจัดการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ในสถานศึกษาอย่างไรบ้าง”   ขอนำคำตอบจาก Gemini  และ ChatGPT มาลงไว้ ดังต่อไปนี้   

Gemini

คำถามนี้เป็นคำถามที่ลึกซึ้งและสะท้อนให้เห็นถึงจุดเปลี่ยนสำคัญของวงการศึกษาในปัจจุบันครับ    แนวคิดของ ยูวัล โนอาห์ แฮรารี (Yuval Noah Harari) ผู้เขียนหนังสือระดับโลกอย่าง Sapiens ได้สร้างแรงสั่นสะเทือนต่อวิธีที่เรามองอดีต ปัจจุบัน และอนาคตอย่างมหาศาล

นี่คือบทสรุปของนิยาม ความแตกต่าง และผลกระทบที่มีต่อการจัดการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ครับ

1. นิยามประวัติศาสตร์ตามแนวคิดของ Yuval Noah Harari    แฮรารีไม่ได้มองประวัติศาสตร์เป็นเพียงสมุดบันทึกเรื่องราวที่ผ่านพ้นไปแล้ว แต่เขามีนิยามที่ขยายขอบเขตออกไป ดังนี้:

  • ประวัติศาสตร์คือเรื่องราวของ "ระเบียบที่เกิดจากจินตนาการ" (Imagined Realities): แฮรารีชี้ว่าเผ่าพันธุ์โฮโมเซเปียนส์ครองโลกได้เพราะความสามารถในการสร้างและเชื่อใน "เรื่องแต่ง" หรือจินตนาการร่วมกัน (เช่น เงินตรา ศาสนา รัฐชาติ กฎหมาย บริษัท) ประวัติศาสตร์จึงเป็นการศึกษาว่าเรื่องเล่าเหล่านี้ถูกสร้างขึ้นและเปลี่ยนแปลงสังคมมนุษย์อย่างไร
  • ชีววิทยาคือรากฐาน ประวัติศาสตร์คือละคร: เขามองว่าวิวัฒนาการทางชีววิทยาเป็นตัวกำหนดขอบเขตความสามารถของมนุษย์ แต่ประวัติศาสตร์คือสิ่งที่มนุษย์เลือกกระทำภายในขอบเขตเหล่านั้น
  • เครื่องมือปลดแอกตัวเองจากอดีต: แฮรารีกล่าวว่าเราไม่ได้ศึกษาประวัติศาสตร์เพื่อพยากรณ์อนาคต แต่ศึกษาเพื่อทำความเข้าใจว่าสิ่งที่เป็นอยู่ทุกวันนี้ไม่ใช่ "เรื่องธรรมชาติที่เปลี่ยนแปลงไม่ได้" (เช่น ระบบทุนนิยม หรือเส้นแบ่งพรมแดน) แต่เป็นผลผลิตจากเหตุการณ์บังเอิญในอดีต การเข้าใจสิ่งนี้ทำให้เรามีอิสระที่จะจินตนาการถึงทางเลือกและอนาคตแบบอื่นๆ

 

2. ความแตกต่างจากนิยามดั้งเดิม    เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนที่สุด ผมขอเปรียบเทียบความแตกต่างระหว่างนิยามดั้งเดิมและแนวคิดของแฮรารีในตารางด้านล่าง

มิติเปรียบเทียบ ประวัติศาสตร์กระแสหลัก (นิยามดั้งเดิม) ประวัติศาสตร์ตามแนวคิดของ Harari
จุดโฟกัสสำคัญ เหตุการณ์, วีรบุรุษ, สงคราม, ปี พ.ศ., สนธิสัญญา เครือข่ายความร่วมมือของมนุษย์, จุดเปลี่ยนทางวิวัฒนาการ, และ "เรื่องแต่ง" ที่มนุษย์เชื่อร่วมกัน
ขอบเขตและมุมมอง มักเน้นประวัติศาสตร์ระดับชาติ (Nationalistic) แบ่งแยกตามรัฐชาติหรือภูมิภาค เน้นประวัติศาสตร์มหภาค (Big History) มองมนุษยชาติเป็นเผ่าพันธุ์เดียวบนโลก
ศาสตร์ที่เกี่ยวข้อง โบราณคดี, รัฐศาสตร์, สังคมวิทยา บูรณาการขั้นสุด: ชีววิทยา, พันธุศาสตร์, เศรษฐศาสตร์, นิเวศวิทยา, เทคโนโลยี
เป้าหมายการเรียนรู้ เรียนรู้บทเรียนจากอดีตเพื่อไม่ทำผิดพลาดซ้ำ, สร้างความภูมิใจในชาติ เรียนรู้เพื่อตั้งคำถามกับโครงสร้างปัจจุบัน ปลดแอกตนเองจากกรอบความคิดเดิม และรับมือกับการเปลี่ยนแปลงในอนาคต

 

3. การนำสู่การเปลี่ยนแปลงวิธีจัดการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ในสถานศึกษา    จากแนวคิดที่เปลี่ยนไปนี้ สถานศึกษาและครูผู้สอนจึงต้องปรับเปลี่ยนกระบวนทัศน์ (Paradigm shift) ในการจัดการเรียนรู้ ดังนี้:

  1. ลดการท่องจำ เพิ่มการคิดเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking):
    1. วิธีเดิม: ให้นักเรียนท่องว่าสงครามโลกครั้งที่ 2 เกิดปีไหน ใครรบกับใคร
    2. วิธีใหม่: ให้นักเรียนวิเคราะห์ว่า "เรื่องเล่าหรืออุดมการณ์" ใด (เช่น ชาตินิยม, ฟาสซิสต์) ที่ทรงพลังพอจะทำให้คนนับล้านยอมสละชีวิตไปรบ และทำไมคนถึงเชื่อเรื่องเล่าเหล่านั้น
  2. การสอนแบบบูรณาการข้ามศาสตร์ (Interdisciplinary Approach):
    1. วิชาประวัติศาสตร์จะไม่ถูกแยกโดดเดี่ยวอีกต่อไป ครูต้องเชื่อมโยงประวัติศาสตร์เข้ากับวิชาวิทยาศาสตร์ (เช่น อิทธิพลของ DNA หรือจุลินทรีย์โรคระบาดที่เปลี่ยนทิศทางประวัติศาสตร์) หรือวิชาเศรษฐศาสตร์ (การเกิดขึ้นของระบบสินเชื่อที่ขับเคลื่อนทุนนิยม)
  3. เปลี่ยนจากประวัติศาสตร์ชาตินิยมสู่ประวัติศาสตร์โลกและอนาคต:
    1. ลดสัดส่วนการท่องจำราชวงศ์หรือประวัติศาสตร์ที่สร้างความเกลียดชังระหว่างประเทศเพื่อนบ้าน แต่หันมาสอนเรื่องที่กระทบกับ "เซเปียนส์" ทุกคน เช่น การปฏิวัติเกษตรกรรมทำให้มนุษย์สบายขึ้นหรือเป็นทาสของพืชผล? การปฏิวัติอุตสาหกรรมทำลายสิ่งแวดล้อมอย่างไร?
  4. ใช้ประวัติศาสตร์เตรียมความพร้อมสู่อนาคต (Future-Oriented):
    1. ห้องเรียนประวัติศาสตร์ยุคใหม่ต้องพูดถึงเรื่อง ปัญญาประดิษฐ์ (AI), วิศวกรรมชีวภาพ (Bioengineering), และภัยคุกคามทางนิเวศวิทยา โดยใช้บทเรียนจากการเปลี่ยนแปลงระดับรากฐานในอดีต มาเป็นแว่นขยายในการมองแนวโน้มของโลกศตวรรษที่ 21

พูดง่ายๆ คือ ประวัติศาสตร์ยุคใหม่ในห้องเรียนจะไม่ใช่คลังเก็บความจำเก่าๆ แต่เป็น "ชุดเครื่องมือทางความคิด" สำหรับเอาชีวิตรอดในโลกที่หมุนเร็วครับ

คุณอยากให้ผมลองยกตัวอย่างไอเดียการจัดกิจกรรมในห้องเรียน ที่ประยุกต์ใช้แนวคิดของแฮรารีในหัวข้อเฉพาะ (เช่น "การกำเนิดของเงิน" หรือ "การปฏิวัติเกษตรกรรม") เพื่อให้เห็นภาพการนำไปปฏิบัติจริงดูไหมครับ?

 

ChatGPT

แนวคิดเรื่อง “ประวัติศาสตร์” ของ Yuval Noah Harari มีลักษณะ “ขยายความหมาย” จากกรอบเดิมอย่างมีนัยสำคัญ จนส่งผลต่อวิธีสอนและการเรียนรู้ในสถานศึกษา

1. นิยามประวัติศาสตร์ตามแนวคิดของ Harari    Harari มองว่า  ประวัติศาสตร์ไม่ใช่เพียงการบันทึกเหตุการณ์ในอดีต
แต่คือ การศึกษาว่า “มนุษย์ร่วมกันสร้างความจริงทางสังคมขึ้นมาอย่างไร” และความเชื่อเหล่านั้นกำหนดโลกอย่างไร

ประเด็นสำคัญคือ

  • (1) ประวัติศาสตร์คือเรื่องของ “ความหมายที่มนุษย์สร้าง”   เงิน  ศาสนา ชาติ  สิทธิมนุษยชน ล้วนเป็น “สิ่งสมมติร่วม” (shared myths)  ที่มีพลังเพราะผู้คนเชื่อร่วมกัน
  • (2) ประวัติศาสตร์คือการเปลี่ยนแปลงของ “ระบบความเชื่อ”    ไม่ใช่แค่เหตุการณ์ แต่คือ  การเปลี่ยนวิธีคิด  การเปลี่ยนวิธีจัดระเบียบสังคม
  • (3) ประวัติศาสตร์คือเครื่องมือทำความเข้าใจ “ปัจจุบันและอนาคต”    Harari เน้นว่า  เรียนประวัติศาสตร์เพื่อเข้าใจโลกวันนี้ และตัดสินใจอนาคต

2. ความแตกต่างจากนิยามดั้งเดิม   นิยามดั้งเดิม เน้น ข้อเท็จจริงในอดีต  ลำดับเหตุการณ์ (chronology)  บุคคลสำคัญ / สงคราม / การเมือง   เน้น “อะไรเกิดขึ้น”

นิยามแบบ Harari

มิติ ดั้งเดิม Harari
เป้าหมาย รู้เหตุการณ์ เข้าใจมนุษย์
เนื้อหา fact-based meaning-based
วิธีคิด เล่าเรื่อง วิเคราะห์
คำถาม เกิดอะไร ทำไมมนุษย์เชื่อสิ่งนี้
การใช้ ความรู้ การคิดและตัดสินใจ

 

3. นัยต่อการเรียนการสอนประวัติศาสตร์

หากยึดแนวคิดนี้ การเรียนประวัติศาสตร์ต้องเปลี่ยนอย่างลึก

(1) จาก “ท่องจำ” → “ตั้งคำถาม”    แทนที่จะถาม  ปีอะไรเกิดอะไร    ควรถาม  ทำไมคนในยุคนั้นคิดแบบนั้น   ความเชื่อนั้นมีผลต่อสังคมอย่างไร

(2) จาก “เรื่องเล่าเดียว” → “หลายมุมมอง”    เปิดให้เห็น  narrative ต่าง ๆ   มุมมองของกลุ่มต่างๆ

(3) จาก “อดีต” → “เชื่อมปัจจุบันและอนาคต”   เช่น  เงินในอดีต → cryptocurrency วันนี้    จักรวรรดิ → globalization

(4) จาก “เนื้อหา” → “กระบวนการคิด”    เน้น  critical thinking, systems thinking, ethical reasoning

(5) จาก “ห้องเรียน” → “การเรียนรู้เชิงประสบการณ์”   เชื่อมกับ  ชุมชน ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น  โครงการศึกษาภาคสนาม

 

4. ตัวอย่างกิจกรรมการเรียนรู้ใหม่

ตัวอย่าง 1    ถามว่า  “เงินคืออะไร และทำไมคนเชื่อในเงิน?”

ตัวอย่าง 2    อภิปรายว่า  “ชาติเป็นสิ่งที่มีอยู่จริง หรือเป็นสิ่งที่มนุษย์สร้าง?”

ตัวอย่าง 3    ให้ผู้เรียนวิเคราะห์  “เทคโนโลยี AI จะเปลี่ยนประวัติศาสตร์มนุษย์อย่างไร?”

5. ความเชื่อมโยงกับแนวคิดร่วมสมัย   แนวคิดของ Harari สอดคล้องกับ  experiential learning ของ David A. Kolb, transformative learning, TSEL (พัฒนา empathy และ perspective taking)    เพราะเน้น การเข้าใจมนุษย์  การเข้าใจความแตกต่าง

6. ข้อสรุป

นิยามของ Harari เปลี่ยนแกนของประวัติศาสตร์จาก “สิ่งที่เกิดขึ้น” ไปสู่ “ความหมายที่มนุษย์สร้าง และผลของมันต่อโลก” และนำไปสู่การเปลี่ยนการเรียนรู้จาก การจำอดีต    ไปเป็น การเข้าใจมนุษย์  การคิดวิเคราะห์  การเตรียมอนาคต

ข้อคิดสุดท้าย

ถ้าสรุปในประโยคเดียว    ประวัติศาสตร์ตามแนวคิดของ Harari คือ “การศึกษาว่ามนุษย์สร้างโลกของตนเองอย่างไร และเราจะสร้างโลกต่อไปอย่างไร”    ซึ่งหากนำมาใช้จริง จะทำให้การเรียนประวัติศาสตร์กลายเป็น วิชาสำคัญที่สุดวิชาหนึ่งในการพัฒนาพลเมืองในศตวรรษที่ 21 ครับ

 

เป็นมุมมองใหม่ต่อวิชาประวัติศาสตร์ที่ผมชอบมาก    และอยากเห็นระบบการศึกษาไทยนำมาใช้    ที่ดีใจคือ เมื่อวันที่ ๑๙ มีนาคม ๒๕๖๙ ผมไปเห็นเด็ก ป. ๓ ของโรงเรียนเพลินพัฒนาเรียนคณิตศาสตร์คู่กับประวัติศาสตร์   และมองประวัติศาสตร์ในเชิงจินตนาการอย่างที่คุยกันในบันทึกนี้

วิจารณ์ พานิช

๒๑ มี.ค. ๖๙