เทคโนโลยีสังคม

 

ที่ มทส. มีสำนักวิชา (คณะ) เทคโนโลยีสังคม   ผมจึงถือโอกาสทำความรู้จักสาขาวิชาการนี้ในมิติที่ลึก    โดยตั้งคำถามต่อ ChatGPT ว่า   “คำว่าเทคโนโลยีสังคม (social technology) หมายความว่าอย่างไร   ประกอบด้วยศาสตร์สาขาใดบ้าง   นักศึกษาระดับปริญญาตรีในสาขานี้ควรได้เรียนแบบ community engagement อย่างไรบ้าง   โดยเฉพาะในมหาวิทยาลัยต่างจังหวัดของไทย”    ได้รับคำตอบดังนี้   

“คำว่า "เทคโนโลยีสังคม" (social technology) หมายถึง การประยุกต์ใช้ความรู้และนวัตกรรมในด้านสังคม เพื่อแก้ไขปัญหา พัฒนาชุมชน และเสริมสร้างความเข้มแข็งของสังคม โดยเน้นการนำเทคโนโลยีและแนวคิดทางสังคมมาประยุกต์ใช้ในบริบทต่าง ๆ เพื่อให้สังคมสามารถพัฒนาตนเองได้อย่างยั่งยืน

**ศาสตร์สาขาที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีสังคม** มีหลายด้าน เช่น:

- สังคมวิทยา (Sociology)

- มานุษยวิทยา (Anthropology)

- ภูมิศาสตร์ สังคมและชุมชน (Human Geography)

- พัฒนาสังคมและชุมชน (Community Development)

- นโยบายสาธารณะและการวางแผนชุมชน (Public Policy & Urban Planning)

- นิเทศศาสตร์และการสื่อสาร (Communication)

- เทคโนโลยีและนวัตกรรมเพื่อสังคม (Social Innovation & Technology)

- จิตวิทยาสังคม (Social Psychology)

 

**การเรียนรู้แบบ community engagement สำหรับนักศึกษาระดับปริญญาตรีในสาขานี้ โดยเฉพาะในมหาวิทยาลัยต่างจังหวัดของไทย ควรเน้น:**

1. **การลงพื้นที่จริง**: นักศึกษาควรเข้าร่วมกิจกรรมชุมชน เช่น การทำงานร่วมกับกลุ่มท้องถิ่นในโครงการพัฒนาชุมชน การศึกษาและวิเคราะห์ปัญหาจริงในพื้นที่

2. **โครงการแก้ปัญหาแบบมีส่วนร่วม**: การออกแบบและดำเนินโครงการที่ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชน เช่น การสร้างเครือข่ายการสื่อสาร การส่งเสริมภาวะผู้นำท้องถิ่น

3. **การเรียนรู้ผ่านประสบการณ์**: จัดกิจกรรมเชิงปฏิบัติ เช่น การเวิร์กช็อป การสันทนา การทำงานกลุ่มในพื้นที่จริง

4. **การสร้างเครือข่ายและความร่วมมือ**: เชื่อมโยงกับองค์กรท้องถิ่น ภาคประชาสังคม และหน่วยงานภาครัฐ เพื่อเสริมสร้างความรู้และความเข้าใจในบริบทสังคมจริง

5. **การสะท้อนและปรับปรุงแนวทาง**: ให้นักศึกษาได้ฝึกคิด วิเคราะห์ผล และปรับแนวคิดตามปัญหาและความคิดเห็นจากชุมชนอย่างต่อเนื่อง

 

โดยเฉพาะในมหาวิทยาลัยต่างจังหวัด ควรทำความเข้าใจบริบทเฉพาะของแต่ละพื้นที่ เช่น วัฒนธรรม ประเพณี ความท้าทายและโอกาสในชุมชน เพื่อให้การเรียนรู้และกิจกรรม community engagement มีความหมายและเกิดผลอย่างยั่งยืนต่อชุมชนและตัวนักศึกษาเองค่ะ”

ผมถามลูกติดพันดังนี้   “หากประยุกต์ใช้หลักการ student engagement แนวของ Amy Berry (2023) การเรียนด้าน social technology ในกิจกรรม community engagement ควรปรับจากที่เสนออย่างไรบ้าง”    คำตอบคือ

“การประยุกต์ใช้หลักการ Student Engagement แนวของ Amy Berry (2023) ในการเรียนด้าน Social Technology เพื่อกิจกรรม Community Engagement ควรปรับจากแนวทางเดิมโดยเน้นความมีส่วนร่วมและการสร้างความสัมพันธ์อย่างจริงจังระหว่างนักศึกษา ชุมชน และภาคีต่าง ๆ โดยสามารถปรับในด้านต่อไปนี้:

 

1. **เน้นการมีส่วนร่วมเชิงลึก (Deep Engagement):** นักศึกษาควรเข้าไปมีส่วนร่วมในชุมชนอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่แค่กิจกรรมชั่วคราว เช่น การเข้าไปฟังคำบอกเล่าและเข้าใจบริบทชุมชนอย่างลึกซึ้ง เพื่อสร้างความเข้าใจและความผูกพันในระยะยาว

 

2. **ส่งเสริมการเรียนรู้ควบคู่กับการแก้ปัญหา (Co-creation and Collaboration):** ให้โอกาสชุมชนร่วมออกแบบและพัฒนานวัตกรรมเทคโนโลยีสังคมร่วมกัน นักศึกษาควรเป็นผู้สนับสนุนและแนะนำมากกว่าการนำเสนอแบบหนึ่งทางเดียว

 

3. **สร้างความรู้และทักษะแบบบูรณาการ (Integrative Learning):** ฝึกให้นักศึกษาไม่เพียงเข้าใจเทคโนโลยี แต่ต้องเข้าใจบริบทสังคม วัฒนธรรม และความต้องการของชุมชน เพื่อให้สามารถสร้างสรรค์โซลูชันที่เหมาะสมและยั่งยืน

 

4. **ปลูกฝังความรับผิดชอบทางจริยธรรม (Ethical Engagement):** นักศึกษาควรเรียนรู้และปฏิบัติตามหลักจริยธรรมในกิจกรรม community engagement เช่น ความเคารพในความเป็นเจ้าของของชุมชน การรักษาความลับ และการร่วมมือในเชิงสร้างสรรค์

 

5. **การสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของ (Ownership and Leadership):** ชักชวนชุมชนและนักศึกษาให้มองว่าเป็นเพื่อนร่วมพัฒนา มีส่วนร่วมในทุกขั้นตอน เพื่อสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของและความยั่งยืนของโครงการ

 

6. **ส่งเสริมการสะท้อนและการเรียนรู้ร่วมกัน (Reflective Practice):** นักศึกษาควรมีโอกาสสะท้อนความรู้สึก ประสบการณ์ และบทเรียนจากกิจกรรม เพื่อสร้างความเข้าใจลึกซึ้งและปรับปรุงการปฏิบัติในอนาคต

 

**ในบริบทของมหาวิทยาลัยต่างจังหวัดของไทย** ควรให้ความสำคัญกับความเข้าใจบริบทชุมชนท้องถิ่น โดยอาจร่วมงานกับผู้นำชุมชนและภาคีท้องถิ่นอย่างใกล้ชิด และเน้นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แบบสองทาง เพื่อสร้างแนวทางที่ยั่งยืนและสร้างความผูกพันในระยะยาว

 

สรุปคือ การปรับตามแนว Amy Berry (2023) ควรเน้น "การสร้างความมีส่วนร่วมที่ลึกซึ้ง" การร่วมมือกันในทุกขั้นตอน และการเรียนรู้ที่เป็นแบบบูรณาการ เพื่อให้กิจกรรม community engagement ในด้าน social technology มีความหมายและผลลัพธ์ที่ยั่งยืนสำหรับชุมชนและตัวนักศึกษาเองค่ะ” 

คำถามติดพันคำถามที่ ๒  “การสร้างความมีส่วนร่วมที่ลึกซึ้งดังกล่าว หากนำไปใช้ในกิจกรรม สหกิจศึกษา    ควรประยุกต์ใช้อย่างไร ในบริบทไทย  เพื่อให้นักศึกษาได้เรียนรู้จากประสบการณ์ตามแนวทางของ Kolb’s Experiential Learning Cycle  และตามในหนังสือ “การเรียนรู้ ‘ขั้นสูง’ จากประสบการณ์” (วิจารณ์ พานิช)   และให้สถานประกอบการก็ได้รับประโยชน์เพิ่มขึ้น จากการสร้างสรรค์ของนักศึกษาฝึกงาน”    ได้คำตอบที่ไม่ดีนัก ดังนี้ 

“การนำแนวคิดการสร้างความมีส่วนร่วมที่ลึกซึ้งไปใช้ในกิจกรรมสหกิจศึกษา (Cooperative Education) ในบริบทไทยควรเน้นให้เกิดการเรียนรู้แบบประสบการณ์จริง (Experiential Learning) ตามแนวของ Kolb และแนวทาง “การเรียนรู้ขั้นสูงจากประสบการณ์” ของ วิจารณ์ พานิช โดยสามารถดำเนินการตามแนวทางดังนี้ค่ะ

### 1. **วางแนวทางให้การฝึกงานเป็นกระบวนการเรียนรู้แบบบูรณาการ (Holistic Learning)**

- **ใช้วงจรการเรียนรู้ของ Kolb:** ให้ นักศึกษาได้ผ่านทุกขั้นตอนของวงจร คือ 

  - การรับรู้ (Concrete Experience): ลงสนามและปฏิบัติงานในสถานประกอบการจริง เช่น การเข้าไปสำรวจและเข้าใจบริบทของชุมชนหรือหน่วยงาน

  - การสังเกตการณ์ (Reflective Observation): พิจารณาประสบการณ์ที่ได้รับ วิเคราะห์และจดบันทึก

  - การสรุปแนวคิด (Abstract Conceptualization): สังเคราะห์ความรู้และเชื่อมโยงกับทฤษฎีหรือแนวทางการพัฒนาชุมชนและสังคม

  - การทดลองปฏิบัติ (Active Experimentation): นำความรู้ไปทดลองและปรับปรุงแนวทางทำงาน หรือต่อยอดให้เป็นโครงการพัฒนาชุมชนร่วมกัน

### 2. **ส่งเสริมการมีส่วนร่วมและความรับผิดชอบของนักศึกษาในกิจกรรม**

- ให้โอกาสนักศึกษาเป็นผู้เสนอแนวคิดและออกแบบกิจกรรมร่วมกับชุมชนและสถานประกอบการ

- ให้สถานประกอบการเป็นผู้ร่วมวางแผนและสนับสนุน โดยให้มองว่านักศึกษาเป็นพันธมิตรในการพัฒนานวัตกรรมหรือแนวทางแก้ปัญหาจริงในชุมชน

### 3. **สนับสนุนให้เกิดการสะท้อนและเรียนรู้ขั้นสูง (Reflective Practice & Critical Reflection)**

- จัดให้มีเวิร์กช็อปและพื้นที่พูดคุยเพื่อสะท้อนประสบการณ์และอภิปรายความรู้ในกลุ่ม

- นักศึกษาควรเขียนบันทึกสะท้อนความเข้าใจและบทเรียนที่ได้รับตลอดระยะเวลาของการฝึกงาน ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางของ วิจารณ์ พานิช

### 4. **เชื่อมโยงการเรียนรู้กับการสร้างคุณค่าทางสังคมและสถานประกอบการ**

- ชักชวนให้นักศึกษาทำงานในโครงการที่มีประโยชน์ต่อชุมชนและสามารถนำไปใช้จริงได้

- ให้สถานประกอบการรู้สึกว่าการฝึกงานของนักศึกษาเป็นโอกาสในการสร้างแนวทางแก้ปัญหาและนวัตกรรมที่สามารถนำไปใช้ในองค์กรจริง

### 5. **สร้างความร่วมมือแบบ Win-Win ระหว่างนักศึกษา สถานประกอบการ และชุมชน**

- ให้สถานประกอบการและชุมชนเป็นผู้ร่วมกำหนดโจทย์และเป้าหมาย เพื่อลดความรู้สึกของการเป็นผู้รับแล้วเปลี่ยนเป็นผู้ร่วมพัฒนา (Shared Ownership)

- นักศึกษาจะได้เรียนรู้ความซับซ้อนและความเชื่อมโยงของปัญหาอย่างลึกซึ้ง

### **สรุปแนวทางปฏิบัติในบริบทไทย:**

- จับคู่ภารกิจของนักศึกษาให้สอดคล้องกับความเป็นจริงของชุมชนและธุรกิจในพื้นที่

- เน้นการเรียนรู้ผ่านการลงมือทำ (Active Learning) พร้อมสะท้อนความเข้าใจอย่างต่อเนื่อง

- สร้างความสัมพันธ์ใกล้ชิดและความผูกพันระหว่างนักศึกษา สถานประกอบการ และชุมชน เพื่อให้นำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืนและสร้างคุณค่าให้ทั้งสามฝ่าย

ถ้าต้องการคำแนะนำเพิ่มเติมเกี่ยวกับการออกแบบกิจกรรม หรือเครื่องมือในการสะท้อนและปรับปรุงกระบวนการเรียนรู้ ก็สามารถบอกได้ครับ”

คำถามติดพันที่ ๓   “คำแนะนำข้างต้น จะช่วยให้นักศึกษาพัฒนาความเป็นผู้ก่อการ หรือผู้ริเริ่มกระทำการ (agency) ให้แก่ตนเองได้อย่างไร   คุณสมบัตินี้จะเป็นคุณต่อชีวิตในอนาคตของนักศึกษาอย่างไรบ้าง”    ได้รับคำตอบที่ดีมาก ดังนี้ 

“คำแนะนำข้างต้นจะช่วยให้นักศึกษาพัฒนาความเป็นผู้ก่อการหรือผู้ริเริ่มกระทำการ (agency) ได้อย่างมาก     เนื่องจากกระบวนการดังกล่าวเน้นให้เขามีบทบาทสำคัญในการวางแผน ลงมือปฏิบัติ และสะท้อนประสบการณ์ด้วยตนเอง    ซึ่งเป็นการเสริมสร้างความสามารถในการควบคุมและกำหนดทิศทางชีวิตของตนเองอย่างมีความรับผิดชอบ

### วิธีที่คำแนะนำช่วยพัฒนาความเป็นผู้ก่อการ (agency) ได้แก่:

1. **การมีส่วนร่วมในกระบวนการออกแบบและพัฒนาโครงการ** 

  นักศึกษาจะได้ฝึกเป็นผู้นำในระดับเล็ก ๆ ในการเสนอแนวทางและลงมือทำ ซึ่งเพิ่มความมั่นใจและความรู้สึกว่าตนเองสามารถสร้างผลกระทบในชุมชนและองค์กรได้

2. **การสะท้อนและวิเคราะห์ประสบการณ์** 

  การสะท้อนให้ความเข้าใจลึกซึ้งว่า ตนเองสามารถเรียนรู้จากความผิดพลาดและความสำเร็จ ช่วยสร้างความมั่นใจและความเชื่อมั่นในความสามารถของตนเองในการแก้ไขและพัฒนาสถานการณ์

3. **การทดลองปฏิบัติและปรับปรุง** 

  นักศึกษาจะได้เรียนรู้ว่าความสำเร็จไม่ใช่แค่ผลลัพธ์เดียว แต่เป็นกระบวนการของการลองผิดลองถูกและปรับปรุง ซึ่งทำให้เกิดความกล้าตัดสินใจและริเริ่มในกิจกรรมใหม่ ๆ

4. **การสร้างความสัมพันธ์และภาวะผู้นำร่วม** 

  การให้ชุมชนและองค์กรมีส่วนร่วมในความคิดและการดำเนินงาน ช่วยเสริมสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของและความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ จึงส่งเสริมความเป็นผู้ริเริ่มอย่างมั่นใจ

### ผลดีต่อชีวิตในอนาคตของนักศึกษา ที่มีความเป็นผู้ก่อการ/ผู้ริเริ่ม (agency)

- **มีความเชื่อมั่นในตนเอง**: เชื่อว่าตนเองสามารถสร้างผลเปลี่ยนแปลง และมีบทบาทในการกำหนดแนวทางชีวิตหรือเส้นทางอาชีพได้

- **ความเป็นผู้นำ**: สามารถเป็นผู้นำในกลุ่มและในชุมชน ได้อย่างมีประสิทธิภาพ และยังสามารถริเริ่มสร้างสรรค์แนวคิดใหม่ ๆ

- **ความสามารถในการแก้ไขปัญหาและปรับตัว**: มีแนวคิดบวกและกล้าเสี่ยงในการลองสิ่งใหม่ ๆ รวมถึงปรับกลยุทธ์ให้เข้ากับสถานการณ์จริง

- **สร้างความยั่งยืนและความเป็นอิสระ**: สามารถดำเนินชีวิตและประกอบอาชีพได้ด้วยความมั่นใจและความรับผิดชอบในตนเอง

- **ส่งผลต่อคุณภาพชีวิตและความสำเร็จในระยะยาว**: เพราะความเป็นผู้ก่อการช่วยให้เขาเป็นบุคคลที่มีพลังในการสร้างสรรค์ ชี้นำและพัฒนาตนเองและสังคมอย่างต่อเนื่อง

สรุปสั้น ๆ คือ สิ่งเหล่านี้เป็นคุณสมบัติสำคัญที่ทำให้ใครก็สามารถปรับตัวให้เข้ากับเปลี่ยนแปลงและสร้างความเปลี่ยนแปลงในชีวิตของตนเองและสังคมได้อย่างยั่งยืนในอนาคตครับ” 

ผมตีความว่า “เทคโนโลยีสังคม” ในทางปฏิบัติในชีวิตจริง มีความหมายที่ลึกและกว้างกว่าที่ใช้กันอยู่ในวงวิชาการไทย    ประเด็นที่ผมเสวนากับ ChatGPT เป็นเรื่องของการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีสังคมในชีวิตจริงทั้งสิ้น    เน้นการเรียนรู้จากการปฏิบัติ 

วิจารณ์ พานิช

๕ พ.ค. ๖๘

บนรถยนต์ไปงานสวด ศ. (คลินิก) นพ. ชนา สาทรกิจ