ChatGPT แชตบอตเอไอสุดฮิตจากค่าย OpenAI กำลังกลายเป็นไวรัลบนโลกโซเชียลกับบทบาทใหม่ที่หลายคนคาดไม่ถึง คือการสวมบทบาท “นักบำบัด” แบบไม่เป็นทางการให้ชาว Gen Z นับล้าน ท่ามกลางกระแสที่คนรุ่นใหม่ในไทยมองหาตัวช่วยออนไลน์ในการเยียวยาจิตใจกันมากขึ้น ปรากฏการณ์นี้จุดประกายทั้งความหวังและข้อกังวลจากผู้เชี่ยวชาญและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องถึงผลกระทบจากการใช้เอไอแทนการปรึกษาผู้เชี่ยวชาญตัวจริง ซึ่งเป็นเทรนด์ที่เกิดขึ้นทั่วโลกและกำลังเป็นที่พูดถึงอย่างกว้างขวางในโลกออนไลน์ของไทยเช่นกัน

ปรากฏการณ์นี้ไม่ใช่แค่เรื่องเล่นๆ หรือกระแสไวรัลใน TikTok เพียงอย่างเดียว รายงานข่าวล่าสุดจาก Fox5 Atlanta ชี้ว่า เฉพาะเดือนมีนาคม ปี 2025 (ปี พ.ศ. 2568) มีโพสต์บน TikTok ที่พูดถึงการใช้ ChatGPT เยียวยาใจพุ่งสูงถึง 16.7 ล้านครั้ง ตัวเลขมหาศาลนี้สะท้อนว่าเอไอเพื่อสุขภาพใจได้เข้าไปนั่งในใจชาว Gen Z อย่างรวดเร็ว ซึ่งผลกระทบและประเด็นถกเถียงได้ขยายวงจากสหรัฐอเมริกามาถึงไทยและประเทศอื่นๆ ในเอเชียแล้ว สำหรับคนรุ่นใหม่ในไทยจำนวนไม่น้อยที่การเข้าถึงบริการสุขภาพจิตยังเต็มไปด้วยอุปสรรค ทั้งเรื่องการถูกตีตรา ค่าใช้จ่ายที่สูง บุคลากรที่ไม่เพียงพอ หรือแม้แต่ความสะดวก แชตบอตเอไออย่าง ChatGPT จึงกลายเป็นทางเลือกที่น่าสนใจในฐานะ ‘ที่พึ่งทางใจ’ เบื้องต้น สำหรับการระบายปัญหา ทบทวนตัวเอง หรือแม้แต่ขอคำแนะนำเพื่อรับมือกับความเครียด

การจะเข้าใจอย่างถ่องแท้ว่าทำไม ChatGPT ถึงได้รับความไว้วางใจในบทบาท “นักบำบัดดิจิทัล” จำเป็นต้องมองย้อนไปที่วิกฤตการเข้าถึงบริการสุขภาพจิตที่ฝังรากลึกมานาน โดยเฉพาะในกลุ่มวัยรุ่นและคนหนุ่มสาวชาวไทย ข้อมูลจากกรมสุขภาพจิตเคยระบุหลายครั้งว่า วัยรุ่นไทยเกือบ 1 ใน 5 มีภาวะวิตกกังวลหรือซึมเศร้า แต่มีเพียงหยิบมือที่ได้รับการวินิจฉัยหรือดูแลรักษาอย่างถูกต้อง (Bangkok Post) การตีตราเรื่องการพบนักจิตวิทยายังคงเป็นอุปสรรคใหญ่ในสังคมไทย ครอบครัวอาจไม่เห็นด้วยกับการขอความช่วยเหลือจากคนนอก และการเปิดใจคุยเรื่องปัญหาสุขภาพจิตก็อาจกลายเป็นเรื่องต้องห้าม ด้วยเหตุนี้เอง คนรุ่นใหม่จำนวนมากจึงหันหน้าเข้าหาโลกออนไลน์เพื่อขอการสนับสนุนแบบไม่เปิดเผยตัวตนและไม่ถูกตัดสิน ทำให้แชตบอตเอไอเป็นเหมือนขั้นบันไดถัดไปของการเยียวยาตัวเองในยุคดิจิทัล

กระแสไวรัล ‘ChatGPT บำบัดใจ’ สะท้อนให้เห็นทั้งความต้องการที่ยังไม่ถูกเติมเต็มและพฤติกรรมที่เปลี่ยนไปของคนยุคใหม่ รายงานจาก MSN/Fox News เผยว่า ชาว Gen Z ทั่วโลกนิยมใช้คำสั่งทำนอง “คุยกับฉันเหมือนนักบำบัดหน่อยสิ” หรือ “ช่วยให้ฉันเข้าใจความรู้สึกตัวเองที” เพื่อขอคำแนะนำ กำลังใจ หรือวิธีรับมือกับความเครียดเรื่องความสัมพันธ์ การเรียน และอารมณ์ขึ้นๆ ลงๆ ในชีวิตประจำวัน จากการพูดคุยกับครูและบุคลากรที่ทำงานใกล้ชิดกับเยาวชนในกรุงเทพฯ พบว่า นักเรียนมัธยมและนักศึกษามหาวิทยาลัยในไทยไม่ได้ใช้ ChatGPT แค่ช่วยทำการบ้านหรือหาข้อมูล แต่ยังใช้เป็น ‘ที่ปรึกษาส่วนตัว’ แบบลับๆ โดยชูเรื่องความเป็นส่วนตัวและพร้อมใช้งานทุกเมื่อเป็นเหตุผลหลัก

อย่างไรก็ดี เทรนด์นี้ก็มาพร้อมกับเสียงทักท้วงจากผู้เชี่ยวชาญหลายฝ่าย ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตและนักจิตวิทยาคลินิกต่างย้ำว่า แม้แชตบอตเอไอจะสามารถพูดคุยให้กำลังใจ แสดงความเห็นอกเห็นใจ หรือแนะนำเทคนิคปรับความคิดเบื้องต้นได้ แต่ก็ไม่อาจแทนที่ความละเอียดอ่อน ทักษะการวินิจฉัย และการบำบัดตามหลักวิชาการจากผู้เชี่ยวชาญที่มีใบอนุญาตได้ โฆษกกรมสุขภาพจิตท่านหนึ่งเคยให้สัมภาษณ์กับบางกอกโพสต์ว่า “เครื่องมือเอไออาจช่วยประคับประคองอารมณ์ในระยะสั้นได้ แต่ไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อจัดการกับภาวะวิกฤตทางสุขภาพจิตที่รุนแรง หรือแก้ไขต้นตอของความทุกข์ใจจริงๆ มีความเสี่ยงที่ผู้ใช้อาจได้รับการวินิจฉัยที่คลาดเคลื่อน หรือแย่ไปกว่านั้นคือเป็นการตอกย้ำความคิดที่ไม่เป็นผลดีต่อสุขภาพโดยไม่รู้ตัว” มุมมองนี้สอดคล้องกับรายงานในสื่อต่างประเทศและผู้เชี่ยวชาญหลายคนที่อ้างอิงโดย Health.com

ภูมิทัศน์ดิจิทัลที่หมุนเร็วขึ้นทุกวันยิ่งทำให้ประเด็นนี้ร้อนแรงขึ้น ChatGPT ที่ขับเคลื่อนด้วยแบบจำลองภาษาขนาดใหญ่ (LLMs) อย่าง GPT-4o สามารถสร้างบทสนทนาที่เหมือนมนุษย์ได้อย่างน่าทึ่ง (Wikipedia: ChatGPT) ความสามารถในการโต้ตอบที่เหนือชั้นนี้เองที่เปิดทางให้เอไอเข้ามามีบทบาทที่ละเอียดอ่อนและซับซ้อนยิ่งขึ้นในความสัมพันธ์ของมนุษย์ ส่งผลให้คนรุ่นใหม่ทั่วโลก โดยเฉพาะในประเทศที่ระบบสุขภาพจิตยังขาดแคลนงบประมาณ มองว่าเอไอเป็นอีกทางเลือกที่พอจะพึ่งพาได้ โดยเฉพาะกับปัญหาที่พวกเขาอาจอึดอัดใจที่จะปรึกษาผู้ใหญ่หรือผู้มีอำนาจ ในบริบทสังคมเมืองของไทย ที่การใช้สมาร์ทโฟนเป็นเรื่องปกติ และครอบครัวมักมีช่องว่างระหว่างวัยในการสื่อสารเรื่องอารมณ์ความรู้สึก ยิ่งเป็นการเปิดทั้งโอกาสและความเสี่ยงใหม่ๆ

นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยไทยท่านหนึ่งซึ่งเชี่ยวชาญด้านพฤติกรรมวัยรุ่นให้ข้อสังเกตว่า “ชาว Gen Z มองเทคโนโลยีเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตทั้งในด้านสังคมและอารมณ์ สำหรับพวกเขา การได้คุยกับแชตบอตถึงความรู้สึกกังวล เครียด หรือเหงา มันสบายใจกว่าการไปคุยกับผู้ใหญ่หรือนักให้คำปรึกษาเสียอีก” ถึงกระนั้น นักวิจัยท่านเดิมก็ยังเตือนว่า แม้เอไอจะช่วยให้การเปิดใจคุยเป็นเรื่องง่ายขึ้น แต่ก็มาพร้อมความเสี่ยงจากคำแนะนำที่ไม่เหมาะสม ปัญหาข้อมูลส่วนตัวรั่วไหล และความรู้สึกปลอดภัยแบบลมๆ แล้งๆ โดยเฉพาะถ้าผู้ใช้หลงคิดว่าการคุยกับแชตบอตมันเทียบเท่ากับการบำบัดจริงๆ

ในระดับสากล งานวิจัยที่ตีพิมพ์ใน PubMed และถูกอ้างอิงในสื่อกระแสหลักหลายแห่งก็สนับสนุนมุมมองที่หลากหลายเหล่านี้ งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบชิ้นหนึ่งที่เผยแพร่ในปี 2024 (พ.ศ. 2567) ชี้ให้เห็นทั้งด้านบวกและด้านที่น่าห่วงของการใช้แชตบอตเอไอเพื่อสุขภาพใจของเยาวชน โดยพบว่าผู้ใช้บางคนรู้สึกโดดเดี่ยวน้อยลง ขณะที่บางคนกลับรู้สึกหงุดหงิดหรือผิดหวังเมื่อบอตไม่เข้าใจบริบทหรือไม่รับรู้ถึงความรุนแรงของปัญหา (PubMed) ปัจจุบันยังไม่มีแชตบอตใด รวมถึง ChatGPT ที่ได้รับการรับรองให้เป็นเครื่องมือทางการแพทย์เพื่อการบำบัดทางสุขภาพจิตอย่างเป็นทางการ ซึ่งก็ทำให้เกิดคำถามด้านกฎระเบียบสำหรับหน่วยงานในไทยที่กำลังจับตาดูเทรนด์นี้อยู่ แต่ยังไม่มีการวางกรอบกติกาที่ชัดเจนออกมา

สำหรับชาว Gen Z ในไทย การชั่งน้ำหนักระหว่างข้อดีข้อเสียมักขึ้นอยู่กับโอกาสในการเข้าถึงบริการสุขภาพจิต ค่าใช้จ่ายในการบำบัดกับคลินิกเอกชนยังคงเป็นภาระหนักสำหรับหลายครอบครัวไทย ส่วนการรอคิวรับบริการจากภาครัฐก็ยาวเหยียด ครูแนะแนวในโรงเรียนบางแห่งในกรุงเทพฯ เริ่มนำเครื่องมือดิจิทัล ทั้งเอไอและแอปพลิเคชันทั่วไป มาปรับใช้ในกิจกรรมส่งเสริมสุขภาวะ ควบคู่ไปกับการย้ำเตือนนักเรียนเสมอว่าสิ่งเหล่านี้ไม่ใช่สิ่งทดแทนการบำบัดจากผู้เชี่ยวชาญ กระทรวงสาธารณสุขได้ออกแนวทางสนับสนุนการใช้เครื่องมือดิจิทัลเพื่อดูแลตัวเองในฐานะ ‘ตัวเสริม’ ไม่ใช่ ‘ตัวแทน’ การดูแลจากผู้เชี่ยวชาญ มหาวิทยาลัยชั้นนำบางแห่งในไทยเริ่มนำบริการสนับสนุนสุขภาพจิตแบบดิจิทัลเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของสวัสดิการ โดยมองว่าแชตบอตเอไอเป็นเหมือน ‘ด่านหน้า’ สำหรับการคัดกรองเบื้องต้นมากกว่าการรักษาจริงจัง

เรื่องของทัศนคติทางวัฒนธรรมก็เป็นอีกปัจจัยสำคัญ ในอดีต ครอบครัวไทยมักอาศัยหลักธรรมคำสอนทางพุทธศาสนา การช่วยเหลือเกื้อกูลกันในชุมชน และกิจกรรมทางจิตวิญญาณเพื่อรับมือกับความทุกข์ทางใจ แม้สิ่งเหล่านี้จะยังคงมีคุณค่า แต่ความเป็นเมืองและความทันสมัยของสังคมไทยได้เพิ่มแรงกดดันมหาศาลให้คนรุ่นใหม่ ทั้งการแข่งขันด้านการเรียน ความคาดหวังจากครอบครัว และการเปรียบเทียบตัวเองกับคนอื่นบนโลกโซเชียล ในสภาวะเช่นนี้ การได้พูดคุยแบบไม่เปิดเผยตัวตนในโลกดิจิทัลจึงให้ความรู้สึกเหมือนเป็น ‘เซฟโซน’ มากกว่า เจ้าหน้าที่แนะแนวจากโรงเรียนเอกชนแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ เล่าว่า “เด็กนักเรียนของเราเจอแรงกดดันมากกว่าแต่ก่อนเยอะ ถ้าเอไอช่วยให้พวกเขาสงบลงได้บ้าง หรือช่วยให้เรียบเรียงปัญหาของตัวเองออกมาเป็นคำพูดได้ นั่นก็ถือเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี แต่ยังไม่พอ การเยียวยาที่แท้จริงต้องการปฏิสัมพันธ์กับคนจริงๆ”

ทั้งภาครัฐและภาคประชาสังคมของไทยต่างพยายามตอบสนองความต้องการด้านสุขภาพจิตของเยาวชน ไม่ว่าจะเป็นการรณรงค์ลดการตีตรา การเพิ่มงบประมาณสำหรับโครงการให้คำปรึกษา หรือการบรรจุเรื่องสุขภาพจิตเข้าเป็นส่วนหนึ่งของหลักสูตรในโรงเรียน ทว่าความนิยมแบบก้าวกระโดดของ ChatGPT ในฐานะ “นักบำบัดออนไลน์คู่ใจ” สะท้อนว่า แนวทางแก้ปัญหาเชิงดิจิทัล โดยเฉพาะที่ขับเคลื่อนด้วย Generative AI จำเป็นต้องถูกนำมาพิจารณาเป็นส่วนหนึ่งของการรับมืออย่างจริงจัง พร้อมกับการวางกรอบกติกาที่ชัดเจนทั้งเรื่องความเป็นส่วนตัว ความปลอดภัย และการนำไปใช้ในทางคลินิก

ในอนาคตข้างหน้า การใช้แชตบอตเอไอเพื่อดูแลสุขภาพใจมีแนวโน้มจะแพร่หลายยิ่งขึ้นทั้งในไทยและทั่วโลก บริษัทเทคโนโลยีกำลังเร่งพัฒนาและทำการตลาด ‘บอตเพื่อนใจ’ ใหม่ๆ ที่ปรับเนื้อหาให้เข้ากับภาษาและวัฒนธรรมท้องถิ่น โดยเฉพาะสำหรับกลุ่มเป้าหมายในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นักวิชาการต่างเรียกร้องให้มีการศึกษาวิจัยเพิ่มเติมเกี่ยวกับประสิทธิภาพ ผลกระทบ และกรอบจริยธรรมที่จำเป็นสำหรับเครื่องมือบำบัดด้วยเอไอเหล่านี้ มีการคาดการณ์กันว่า ในอนาคต แชตบอตอาจถูกนำไปผนวกรวมกับโครงการสาธารณสุขที่มีอยู่ เพื่อทำหน้าที่เป็น ‘ผู้ช่วยคัดกรองดิจิทัล’ ที่ช่วยส่งต่อผู้ใช้กลุ่มเสี่ยงไปยังการปรึกษาแบบตัวต่อตัว หรือเป็นเพื่อนคุยให้เยาวชนในพื้นที่ห่างไกลที่ขาดแคลนทรัพยากรด้านสุขภาพจิต

สำหรับผู้ปกครอง นักการศึกษา และคนรุ่นใหม่ชาวไทย คำแนะนำที่ดีที่สุดคือการใช้เครื่องมือบำบัดด้วยเอไออย่างมีวิจารณญาณและเปิดใจกว้าง หากคุณกำลังใช้ ChatGPT หรือแชตบอตอื่นใดเพื่อระบายความรู้สึก ขอให้ตระหนักถึงข้อจำกัดของมันเสมอ มองว่าเครื่องมือเหล่านี้เป็นเพียง ‘ตัวช่วยเสริม’ ไม่ใช่สิ่งที่จะมาแทนที่ปฏิสัมพันธ์กับคนจริงๆ หรือคำแนะนำจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ หากคุณหรือคนใกล้ตัวกำลังเผชิญกับความทุกข์ใจอย่างหนัก รู้สึกเศร้าหมอง หรือมีความคิดอยากทำร้ายตัวเอง อย่ารีรอที่จะขอความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญ ในประเทศไทย สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิตพร้อมให้บริการตลอด 24 ชั่วโมง และมหาวิทยาลัยหลายแห่งก็มีบริการให้คำปรึกษาสำหรับนักศึกษาเช่นกัน จำไว้ว่า การเปิดใจคุยเรื่องสุขภาพจิตคือสัญญาณของความเข้มแข็ง ไม่ใช่ความอ่อนแอ และเทคโนโลยีใหม่ๆ อาจเป็นผู้ช่วยที่ดีได้ แต่ไม่อาจทดแทนการดูแลที่เหมาะสมบนเส้นทางสู่สุขภาวะที่ดีของคุณ

แหล่งข้อมูล: