ชีวิตที่พอเพียง 4988. ฝ่าคลื่นการเปลี่ยนแปลงประชากรโลก

 

ผมกำลังจะไปประชุม PMAC 2026 Preparatory Meeting ครั้งที่ ๓  ที่โลซานน์ สวิตเซอร์แลนด์ วันที่ ๑๔ - ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๖๘  ในหัวข้อ Navigating Global Demographic Transitions Through Innovative Policy: An Equity-Centered Approach  เพื่อเปรียบเทียบกับสาระหลัก และหัวข้อย่อยของการประชุมที่มีการตกลงกันไว้แล้ว    ผมจึงถาม ChatGPT ว่า “หากจะจัดประชุมนานาชาติเรื่อง "Navigating Global Demographic Transitions Through Innovative Policy: An Equity-Centered Approach" ที่มีผู้กำหนดนโยบายขององค์การระดับโลก และนักวิชาการสาธารณสุขจากทั่วโลกเข้าร่วมประมาณ ๘๐๐ คน ควรมีประเด็นหลักอะไรบ้าง หากจะแบ่งออกเป็น ๓ หัวข้อย่อย กรุณาเสนอหัวข้อย่อย และสาระของแต่ละหัวข้อย่อย และเสนอชื่อห้องย่อย ๕ ห้องของแต่ละหัวข้อย่อย พร้อมสาระหลักของแต่ละห้องย่อยนั้น โดยแต่ละห้องย่อยต้องการเน้นตั้งคำถามให้ผู้เข้าร่วมช่วยกันออกความเห็น”   ได้รับคำตอบที่น่าสนใจมาก ดังนี้ 

“การจัดประชุมนานาชาติเรื่อง “Navigating Global Demographic Transitions Through Innovative Policy: An Equity-Centered Approach” สำหรับผู้กำหนดนโยบายระดับโลกและนักวิชาการสาธารณสุขจากทั่วโลก ควรมีโครงสร้างที่เอื้อต่อการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในเชิงลึก และสร้างความร่วมมือเชิงยุทธศาสตร์ ขอนำเสนอกรอบแนวคิดและรายละเอียดดังนี้:

หัวข้อหลักของการประชุม:

พลิกโฉมการเปลี่ยนแปลงประชากรโลกด้วยนโยบายสร้างสรรค์ที่ยึดความเสมอภาค

หัวข้อย่อยหลัก 3 หัวข้อ พร้อมสาระสำคัญ:

หัวข้อย่อยที่ 1: Redesigning Public Health and Social Protection Systems for Aging Societies
สาระ: การเตรียมพร้อมด้านระบบสาธารณสุข ระบบประกันสังคม และนโยบายการจ้างงาน เพื่อรองรับสังคมผู้สูงอายุอย่างยั่งยืน โดยไม่ทิ้งกลุ่มเปราะบางไว้ข้างหลัง

5 ห้องย่อย:

1.1 Questioning Longevity: How Should We Rethink ‘Healthy Aging’?

• ถาม: “เป้าหมายของการมีอายุยืนคืออะไร?” และ “สังคมควรลงทุนตรงไหนเพื่อให้ผู้สูงวัยมีคุณภาพชีวิตที่แท้จริง?”

1.2 Health Systems at a Tipping Point: Universal Health Coverage in Aging Nations

• ถาม: “ระบบประกันสุขภาพแบบใดที่ยืดหยุ่นพอจะรับมือกับการเปลี่ยนแปลงเชิงประชากร?”

1.3 Designing Age-Inclusive Cities and Infrastructure

• ถาม: “เมืองและระบบขนส่งควรเปลี่ยนอย่างไรเพื่อให้ผู้สูงอายุใช้ชีวิตได้อิสระและมีศักดิ์ศรี?”

1.4 Work, Retirement, and Income Security: Rethinking the Economic Lifecycle

• ถาม: “อายุเกษียณควรนิยามใหม่หรือไม่?” และ “เราควรออกแบบนโยบายจ้างงานผู้สูงวัยอย่างไรให้ทั้งเศรษฐกิจและผู้คนได้ประโยชน์?”

1.5 Family Care, Gender Equity, and Intergenerational Solidarity

• ถาม: “ใครควรรับผิดชอบการดูแลผู้สูงอายุในครอบครัว?” และ “นโยบายแบบใดที่ยึดหลักความเท่าเทียมทางเพศ?”

หัวข้อย่อยที่ 2: Responding to Declining Fertility and Youth Transition in Uneven Societies
สาระ: วิเคราะห์ผลกระทบของอัตราการเกิดที่ลดลง การเปลี่ยนผ่านของเยาวชนสู่การมีงานทำ และการใช้ศักยภาพของแรงงานวัยหนุ่มสาวในสังคมที่มีความเหลื่อมล้ำสูง

5 ห้องย่อย:

2.1 Low Fertility, High Anxiety: Can Policy Reverse the Trend?

• ถาม: “นโยบายใดได้ผลจริงในการเพิ่มอัตราการเกิด?” และ “เราควรมุ่งเปลี่ยนค่านิยมหรือเพิ่มแรงจูงใจทางเศรษฐกิจ?”

2.2 Inequality and Opportunity in Youth Transitions

• ถาม: “ทำไมเยาวชนบางกลุ่ม ‘หลุดวงจร’ การศึกษาหรือทำงาน?” และ “นโยบายใดช่วยให้ทุกคนเปลี่ยนผ่านอย่างเท่าเทียม?”

2.3 The Future of Education in Demographic Uncertainty

• ถาม: “ระบบการศึกษาควรยืดหยุ่นอย่างไรเมื่อขนาดรุ่นประชากรเปลี่ยนเร็ว?” และ “จะทำให้การเรียนรู้ตลอดชีวิตเป็นจริงได้อย่างไร?”

2.4 Migration, Mobility and Population Balancing

• ถาม: “การเคลื่อนย้ายแรงงานและการโยกย้ายประชากรสามารถช่วยบาลานซ์โครงสร้างประชากรหรือไม่?” และ “จะจัดการผลกระทบเชิงวัฒนธรรมและสังคมอย่างไร?”

2.5 Investing in Adolescents and Young Adults: Mental Health, Sexual Health, and Civic Engagement

• ถาม: “สังคมควรลงทุนตรงไหนเพื่อให้เยาวชนเติบโตอย่างมีพลัง?” และ “จะสร้างพื้นที่ปลอดภัยและการมีส่วนร่วมของเยาวชนได้จริงหรือไม่?”

หัวข้อย่อยที่ 3: Innovation, Technology and Ethics in Demographic Adaptation
สาระ: การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรมทางนโยบายเพื่อจัดการการเปลี่ยนแปลงประชากร พร้อมพิจารณาด้านจริยธรรม ความยั่งยืน และการมีส่วนร่วมของพลเมือง

5 ห้องย่อย:

3.1 Demographic Foresight: Predictive Models and Ethical Decisions

• ถาม: “การพยากรณ์ประชากรควรมีบทบาทแค่ไหนในนโยบาย?” และ “เราจะไม่ให้ข้อมูลกลายเป็นเครื่องมือครอบงำได้อย่างไร?”

3.2 AI for Equity: From Health Systems to Population Planning

• ถาม: “AI ใช้ลดช่องว่างด้านสุขภาพและบริการพื้นฐานได้จริงหรือไม่?” และ “ต้องมีการกำกับดูแลอย่างไร?”

3.3 Digital Tools for Family Policy, Reproductive Rights, and Inclusion

• ถาม: “เทคโนโลยีสามารถช่วยให้ครอบครัวเข้าถึงสิทธิสืบพันธุ์และสวัสดิการได้มากขึ้นหรือไม่?”

3.4 Citizen Science and Participatory Planning for Demographic Resilience

• ถาม: “การวางแผนประชากรแบบมีส่วนร่วมทำได้จริงหรือไม่?” และ “จะสร้างพื้นที่ให้เสียงจากชุมชนเปราะบางอย่างไร?”

3.5 Values and Worldviews: Cultural Frames in Demographic Policy

• ถาม: “วัฒนธรรมและค่านิยมส่งผลต่อนโยบายประชากรอย่างไร?” และ “จะเจรจาความแตกต่างอย่างเคารพและสร้างสรรค์ได้อย่างไร?”

หมายเหตุ: ทุกห้องย่อยควรใช้กระบวนการสนทนาแบบ World Café หรือ Open Space Dialogue เพื่อให้ผู้เข้าร่วมได้มีบทบาทอย่างแท้จริง

หากต้องการ ฉบับ infographic, agenda คร่าว ๆ, หรือแผนผังการเดินงานของการประชุม สามารถจัดทำเพิ่มเติมได้ครับ

ต้องการให้ผมร่างจดหมายเชิญ keynote speakers ระดับนานาชาติหรือเตรียมชุดประเด็นให้ผู้ดำเนินรายการด้วยหรือไม่ครับ?”

หัวข้อย่อยใน PMAC 2026  ที่เราตกลงกันแล้วคือ

• Sub-Theme 1: Demographic Transitions, Social Equity, and Population Diversity
• Sub-theme 2: Demographic Shifts and Health System Transformation
• Sub-theme 3: Governing Health for People and Planet: Geopolitics in Flux

ก็ต้องสรุปว่าทีม PMAC IOC หกสิบกว่าคนร่วมกันประชุมมาแล้ว ๒ ครั้ง    น่าจะใช้เวลาไปแล้วราวๆ ๕๐๐ - ๖๐๐ ชั่วโมง-คน    กับ ChatGPT ใช้เวลาไม่ถึงนาที   ผลใกล้เคียงกัน    และเมื่อตรวจสอบชื่อ session ของ IOC กับของ ChatGPT  ก็พบว่าใกล้เคียงกันมาก   ส่วนที่ ChatGPT ดีกว่าคือ มี session ที่กล่าวถึงบทบาทของการศึกษาด้วย  

ผมลองถามว่า “ในโลกนี้แบ่งประเทศออกได้เป็น ๒ กลุ่ม คือกลุุ่มอเมริกาเหนือ - ยุโรป มีลักษณะประชากร แก่มาก เกิดน้อย (ไทยอยู่ในกลุ่มนี้) กับกลุ่มอัฟริกา - เอเซียใต้ มีลักษณะประชากร เกิดมาก ยากจน พิจารณาจากความจริงนี้ เราควรปรับการประชุมนี้หรือไม่ อย่างไร”    ได้รับคำตอบว่า 

“คำถามของคุณเฉียบคมมากครับ เพราะความจริงที่ว่าประเทศในโลกกำลังเผชิญ “การเปลี่ยนผ่านประชากร” (demographic transitions) คนละทิศทาง — กลุ่มประเทศ “แก่-รวย-เกิดน้อย” (เช่น ยุโรป อเมริกาเหนือ เอเชียตะวันออก) และกลุ่มประเทศ “เด็ก-ยากจน-เกิดมาก” (เช่น แอฟริกา เอเชียใต้) — ทำให้การออกแบบการประชุมนานาชาติต้องมีความละเอียดอ่อนยิ่งขึ้น เพื่อไม่ให้เนื้อหาลำเอียงหรือไม่ตอบโจทย์บางกลุ่ม

ข้อเสนอในการปรับโครงสร้างการประชุม:

1. เพิ่ม “Track” พิเศษ: Demographic Divergence and Global Interdependence
เน้นว่าแม้แต่ประเทศที่อยู่ในช่วงประชากรต่างกัน ก็มีความเชื่อมโยงระหว่างกัน เช่น

• แรงงานย้ายถิ่นจาก “ประเทศเด็ก” สู่ “ประเทศแก่”
• ความมั่นคงทางอาหาร พลังงาน และสาธารณสุขเชื่อมโยงกันข้ามทวีป
• การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกระทบความเปราะบางของกลุ่ม “ประเทศเด็ก” อย่างเฉียบพลัน

ตัวอย่างห้องย่อยใน Track นี้:

• Intergenerational Global Bargain: What Do the Old Owe the Young (and Vice Versa)?
• Migration as Mutual Necessity: Ethics, Policy, and Implementation
• Global Health Financing in an Uneven Demographic World
• Youth Bulge or Opportunity Dividend? Policy Dilemmas in Africa and South Asia
• Decolonizing Demographic Discourse: Listening to the Global South

2.การจัดสรรพื้นที่ให้เสียงจาก Global South

• เชิญผู้นำชุมชน นักเศรษฐศาสตร์จาก Sub-Saharan Africa, South Asia, ASEAN ที่ทำงานจริงกับปัญหา “เกิดมากแต่ยากจน”
• เปิดเวที lightning talks จากนักวิจัยเยาวชนในประเทศกลุ่มนี้ (Youth Voice in Demographic Futures)

3.กำหนดเป้าหมายร่วม: สร้างการประชุมที่ไม่แบ่งโลกเป็น “เขา-เรา”

• แม้ประเทศไทยจะอยู่ในกลุ่ม “ประชากรแก่และเกิดน้อย” แต่ก็อยู่ในจุดสมดุลที่เข้าใจทั้งสองโลก และสามารถทำหน้าที่เป็น “สะพาน” (bridge country) ได้

ดังนั้น:
ไม่ควรเปลี่ยนธีมหลักของการประชุม แต่ควร ปรับโครงสร้างภายใน ให้สื่อถึง “การอยู่ร่วมในโลกที่ประชากรแตกต่าง แต่อนาคตร่วมกัน”

หากต้องการ ผมสามารถช่วยออกแบบ Track ใหม่ฉบับ infographic หรือ agenda ทั้ง 4 track ให้เห็นภาพชัดขึ้นได้ครับ
คุณสนใจให้ช่วยวางแผนเนื้อหาแบบคร่าวๆ ของ Track ที่ 4 นี้หรือไม่ครับ?

ช่วยให้ผมได้ทบทวนภาพใหญ่ของ PMAC 2026  Demographic Change and Global Health Innovation    ที่ IOC ไม่ได้คิดถึงการเตรียมคุณภาพของพลเมืองเลย

วิจารณ์ พานิช

๕ พ.ค. ๖๘