การศึกษาหรือการเรียนรู้ต้องหนุนการพัฒนาผู้เรียนทั้งด้านนอกและด้านใน ที่เรียกว่าการเรียนรู้องค์รวม หรือการเรียนรู้บูรณาการ ที่มักพูดกันว่าพัฒนาทั้งสมอง ใจ และมือ (หรือทักษะ) โดยใช้กระบวนการพัฒนาแบบไม่แยกกัน หรือพัฒนาแบบบูรณาการ เพื่อให้พัฒนาการในตัวเด็กและเยาวชนเป็นพัฒนาการองค์รวม
ซึ่งหมายความว่าการศึกษาต้องหนุนผู้เรียนให้พัฒนาตนเองเป็นทั้งคนดีและคนเก่งไปพร้อมๆ กัน ไม่แยกส่วนกัน โดยมีวิธีการจัดกระบวนการเรียนรู้ที่แยบยลได้ผลสัมฤทธิ์ที่ผู้เรียนอย่างแท้จริง
เป็นที่กระจ่างชัดแล้วว่า กระบวนการเรียนรู้ที่นำสู่ผลลัพธ์การเรียนรู้ระดับสูงและครบด้านในผู้เรียน ต้องเป็นการเรียนรู้เชิงรุก ที่ผู้เรียนเป็นผู้ร่วมกันกำหนดเป้าหมาย ร่วมกันดำเนินกิจกรรม เพื่อการเรียนรู้ร่วมกัน ตามด้วยการสะท้อนคิดข้อสังเกตจากประสบการณ์ นำมาเสวนากันในหมู่ผู้เรียน หนุนโดยครูที่คอยทำหน้าที่หนุนการออกแบบกิจกรรมเพื่อการเรียนรู้ของผู้เรียน และคอยช่วยตั้งคำถามเพื่อให้ผู้เรียนสะท้อนคิดสู่หลักการหลากหลายด้าน รวมทั้งด้านคุณธรรม จริยธรรม ศีลธรรม
หลักการและกระบวนการดังกล่าว มีการนำไปริเริ่มดำเนินการในกลุ่มโรงเรียนคุณธรรม ที่ริเริ่มโดยมูลนิธิยุวสถิรคุณ นำโดย ฯพณฯ องคมนตรี ศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์เกษม วัฒนชัย และมูลนิธิยุวพัฒน์รับมาดำเนินการต่อมาจนเวลานี้ครบ ๑๐ ปี เกิดการเรียนรู้จากการดำเนินการใน ๕๐๐ โรงเรียน ที่ได้ผลดีต่อนักเรียนอย่างชัดเจน และ รองศาสตราจารย์ปภัสวดี วีรกิตติ ได้ทำหน้าที่รวบรวมข้อมูลและผลงาน สังเคราะนำมาเสนอในหนังสือ ช่วยกันสร้างคนดีให้บ้านเมือง 4+6 โมเดล เพื่อการพัฒนาคุณธรรมจริยธรรม สำหรับโรงเรียน เล่มนี้ เพื่อขับเคลื่อนโรงเรียนคุณธรรมให้ขยายไปทั่วประเทศ
๔+๖ โมเดล หมายถึง หลักการ ๔ และกระบวนการ ๖
หลักการ ๔ ได้แก่ (๑) ทำทั้งโรงเรียน (๒) ทำจากล่างขึ้นบน (๓) ทำอย่างมีส่วนร่วม (๔) ทำอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ
กระบวนการการ ๖ ได้แก่ (๑) สร้างการรับรู้และยอมรับ (๒) สร้างครูแกนนำและนักเรียนแกนนำ (๓) กำหนดเป้าหมายการเปลี่ยนแปลงของโรงเรียน (๔) ออกแบบวิธีการเพื่อบรรลุเป้าหมาย (๕) ลงมือปฏิบัติตามวิธีการที่กำหนดเพื่อบรรลุเป้าหมายการเปลี่ยนแปลง (๖) สร้างกลไกขับเคลื่อนโรงเรียนคุณธรรม
การดำเนินการของโรงเรียนคุณธรรม ผู้ลงมือทำคือนักเรียน โดยทำอย่างมีเป้าหมาย เมื่อลงมือทำแล้วมีการเก็บข้อมูลนำมาสะท้อนคิดสู่หลักการ ตามแนวทางของวงจรเรียนรู้จากประสบการณ์ของโค้ลบ์ (www.gotoknow.org/posts/713644) มีครูช่วยหนุนด้วยคำถาม ให้สะท้อนคิดสู่หลักการเชิงคุณธรรมจริยธรรม นักเรียนก็จะได้พัฒนาคุณธรรมจริยธรรมใส่ตัวในระดับสูง คือจากการตกผลึกหลักการด้วยตนเอง และจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับเพื่อนนักเรียน
ในกระบวนการใคร่ครวญสะท้อนคิดจากการทำกิจกรรมของนักเรียน ครูสามารถช่วยตั้งคำถาม ให้นักเรียนสะท้อนคิดสู่หลักการเพื่อการเรียนรู้หลากหลายด้าน ทั้งด้านสมอง (ปัญญา) ใจ (คุณธรรม จริยธรรม ศีลธรรม) และมือ (ทักษะ) เพื่อให้นักเรียนสร้างสมรรถนะครบทุกด้านใส่ตัว
หนังสือเล่มนี้จึงไม่เพียงเสนอวิธีจัดการเรียนรู้เพื่อการเรียนรู้และพัฒนาเชิงคุณธรรมเท่านั้น ยังสามารถนำไปใช้ในการจัดการเรียนรู้สู่พัฒนาการองค์รวมของผู้เรียน เพื่อนำสู่การพัฒนาคนดีและคนเก่งให้แก่บ้านเมือง
วิจารณ์ พานิช
๘ กรกฎาคม ๒๕๖๗
