กัณฑ์ที่ ๕ แสดงภพภูมิ
ภูมิในคัมภีร์จักรวาลทีปนีนี้มี ๒ ภูมิ คือ ๑)อบายภูมิ ๒)เทวภูมิ ที่ชื่อว่า “ภูมิ” ก็เพราะเป็นที่เกิดแห่งสัตว์ทั้งหลาย (ในไตรภูมิพระร่วง จะมี ๓ ภูมิ คือ กามภูมิ-รูปภูมิ-อรูปภูมิ)
อบายภูมิ
คำว่า “อบาย” เพราะปราศจากความเจริญ กล่าวคือความงอกงามหรือความสุข และภาวะที่ปราศจากความเจริญที่รู้กันว่าบุญ
ดังนั้น คำว่า “อบาย-ทุคติ-วินิบาต” นี้ ทุกคำเป็นไวพจน์ของนิรยะ(นรก) ดังนี้
๑.ที่ชื่อว่าอบาย เพราะปราศจากบุญอันเป็นเหตุแห่งสวรรค์และนิพพาน หรือเพราะไม่มีความสุข
๒.ที่ชื่อว่า ทุคติ เพราะเป็นคติคือเป็นที่อาศัยเป็นไปแห่งทุกข์ หรือเพราะเป็นคติซึ่งเกิดเพราะกรรมชั่ว (และกรรมนั้นชื่อว่าชั่ว ก็เพราะมากด้วยโทษ)
๓.ที่ชื่อว่า วินิบาต เพราะเป็นที่ตกลงไปอย่างไร้อำนาจของผู้มักทำความชั่ว หรือเพราะเป็นที่ตกลงไปอย่างพินาศ คือมีอวัยะน้อยใหญ่แต่ยับไป และ
๔.ที่ชื่อว่า นิรยะ เพราะเป็นที่ไม่มีความเบาใจ
อีกนัยหนึ่ง คือ
๑)ด้วยศัพท์ว่า อบาย ทรงแสดงกำเนิดดิรัจฉาน เพราะปราศจากสุคติ แต่ไม่เป็นทุคติ เพราะเป็นที่เกิดของสัตว์ผู้มีศักดิ์ใหญ่มีพญานาค เป็นต้น
๒)ด้วยศัพท์ว่า ทุคติ ทรงแสดงถึงวิสัยแห่งเปรต วิสัยแห่งเปรตนั้นเป็นทั้งอบายและทุคติ เพราะปราศจากสุคติ และเพราะเป็นคติแห่งทุกข์ แต่ไม่เป็นวินิบาตเพราะเป็นภูมิที่ไม่ใช่วินิบาตอย่างอสูร จริงอยู่ วิมานบังเกิดได้แก่เปรตพวกที่มีฤทธิ์มาก
๓)ด้วยศัพท์ว่า วินิบาต ทรงแสดงถึงอสุรกาย ก็อสุรกายนั้นเป็นทั้งอบายทั้งทุคติโดยอรรถดังกล่าวมาแล้ว เรียกว่าวินิบาตเพราะตกลงไปอย่างไร้อำนาจ จากความพอกพูนแห่งความสุขทั้งหลาย
๔)ด้วยศัพท์ว่า นิรยะ ทรงแสดงเฉพาะนรกซึ่งมีประการต่าง ๆ มีอวีจิ เป็นต้น
