สมัยก่อนการเก็บภาษี - อากร เป็นหน้าที่ของการปกครองส่วนท้องถิ่น และผู้ที่มีอำนาจเกี่ยวข้องโดยหน้าที่ เช่น เจ้าเมือง พระยาโกษาธิบดี และขุนคลัง ซึ่งเงินจากการเก็บอากรเหล่านี้ จะมีการเก็บส่งหลวงในตอนท้ายปี แต่เมื่อถึงกำหนดส่งแล้ว ผู้ที่มีอำนาจเหล่านี้จึงเก็บกักเงินบางส่วนไว้เป็นของตน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทราบความดังกล่าวแล้ว ทรงพิจารณาว่า จะหาวิธีการอย่างไร ที่จะทำให้เงินจากการเก็บภาษี - อากรจะเข้ามาอยู่ในท้องพระคลังอยางเต็มเม็ดเต็มหน่วย จึงทรงตั้งหอรัษฎากรพิพัฒน์ขึ้น เพื่อเป็นศูนย์กลางการเก็บเงินเพื่อเข้าท้องพระคลังหลวงอย่างสุจริต และเป็นกลาง ตรงตามหลักฐาน โดยโปรดเกล้าฯให้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ ฯ เป็นเจ้ากรมฯพระองค์แรก ต่อมาเมื่อสมเด็จกรมพระยาบำราบปรปักษ์ ฯ สิ้นพระชนม์แล้ว จึงโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ ร่วมพระอุทร ขึ้นเป็น เจ้ากรมฯแทน คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงศ์ และดำรงตำแหน่งสืบมา