โรงเรียนในฝัน

บทสรุปสำหรับผู้บริหารโครงการ “๑ อำเภอ ๑ โรงเรียนในฝัน”   เป็นนโยบายของรัฐบาล  เพื่อขจัดช่องว่างทางสังคม และกระจายโอกาสทางการศึกษา  เริ่มดำเนินการมาตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2546  ในการนี้ได้มีการผลักดันให้องค์กรที่เกี่ยวข้องร่วมดำเนินงานในเชิงบูรณาการตามแนวทางการปฏิรูปการศึกษาที่เน้นการปฏิรูปการเรียนรู้ ซึ่งถือว่าผู้เรียนสำคัญที่สุดและการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีเพื่อการศึกษาเพื่อสร้างโรงเรียนในฝันให้กระจายอยู่ในระดับท้องถิ่นทั่วประเทศ  ให้นักเรียนได้มีโอกาสเรียน         ในโรงเรียนที่มีคุณภาพการศึกษาได้มาตรฐานเทียบเคียงกับโรงเรียนชั้นนำและอยู่ใกล้บ้าน ซึ่งยังผลให้ผู้เรียนเป็นแรงงานที่มีคุณภาพมีโอกาสประกอบอาชีพที่ดีมีรายได้และมีคุณภาพชีวิตที่ดีต่อไป กลไกการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์เช่นนี้สามารถช่วยให้หลุดพ้นจากวงจรความยากจนตามแนวคิดของโครงการที่ว่า “พลิกระบบการศึกษา  หยุดวงจรความยากจน”วัตถุประสงค์ของการประเมินครั้งนี้คือ  การประเมินสภาพการดำเนินงานและ        การบริหารจัดการโครงการนี้  ทั้งในระดับมหภาคและจุลภาค  ความสอดคล้องระหว่าง               การจัดการศึกษาของโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการกับแนวทางปฏิรูปการศึกษาที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ  ผลผลิตของโครงการ  ผลกระทบของการดำเนินโครงการที่    เกิดขึ้นกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย  รวมทั้งปัจจัยที่นำไปสู่ความสำเร็จและปัญหาอุปสรรคของการดำเนินโครงการ  และประสิทธิภาพในการจัดการศึกษาของโรงเรียนที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ      เมื่อเทียบกับต้นแบบโรงเรียนในฝัน สำหรับวิธีการศึกษาในครั้งนี้แบ่งออกเป็น  2  ขั้นตอน    ขั้นตอนแรก  คือ  การศึกษาความเป็นไปได้ในต้นแบบโรงเรียนในฝัน  8  แห่ง โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อทำความเข้าใจนโยบายของรัฐซึ่งส่งผลมายังแนวคิดหรือทฤษฏีโครงการ (Program Theory) วิสัยทัศน์  พันธกิจ  แผนหลักของโครงการ  กลยุทธ์หลัก  วัตถุประสงค์เชิงกลยุทธ์ในการนำไปปฏิบัติตามสภาพจริง  เพื่อใช้เป็นกรอบแนวคิดในการพัฒนาเครื่องมือในการประเมิน สำหรับการดำเนินงานในขั้นตอนที่ 2  คือ  การศึกษาในเชิงปริมาณซึ่งใช้แบบสอบถามกับโรงเรียนที่ร่วมโครงการทั้งในกลุ่มที่ผ่านการประเมินเป็นต้นแบบโรงเรียนในฝันและกลุ่มที่ยังไม่ได้เข้ารับการประเมิน   จำนวนแบบสอบถามที่ได้รับกลับคืนทั้งสิ้นมาจากโรงเรียนจำนวน 471 แห่ง  ซึ่งเป็นต้นแบบโรงเรียนในฝัน 430 แห่ง และสำหรับกลุ่มที่ยังไม่ได้เข้ารับการประเมินอีก  41 แห่ง  คิดเป็นร้อยละ  51.14  ของจำนวนโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการในส่วนการศึกษาเชิงลึกนั้นได้คัดเลือกต้นแบบโรงเรียนในฝันจากจังหวัดที่มี         หน่วยศึกษานิเทศก์เคลื่อนที่เร็ว จังหวัดที่มีต้นแบบโรงเรียนในฝันครบทุกอำเภอ  จังหวัดที่มีสัดส่วนของโรงเรียนที่ผ่านการประเมินสูง  และที่มีสัดส่วนของโรงเรียนที่ผ่านการประเมินต่ำ    จากภาคภูมิศาสตร์ เหนือ  กลาง  ตะวันออกเฉียงเหนือ ใต้  และกรุงเทพมหานคร จำนวนทั้งสิ้น  25  แห่ง นอกจากที่กล่าวข้างต้นมีโรงเรียนที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการเพื่อทำการศึกษาเปรียบเทียบเป็นกรณีศึกษาคู่กับต้นแบบโรงเรียนในฝันในแต่ละภาคภูมิศาสตร์  4  แห่ง  โรงเรียนที่คณะผู้ประเมินศึกษากระบวนการคัดกรองเพื่อเข้ารับการประเมิน  1  แห่ง  โรงเรียนที่ทำการศึกษากระบวนการประเมินเพื่อรับรองการเป็นต้นแบบโรงเรียนในฝัน  2  แห่ง และโรงเรียนที่ทำการศึกษาในช่วงการศึกษาความเป็นไปได้เพื่อพัฒนาเครื่องมือ  3  แห่ง (ไม่นับโรงเรียนในกลุ่มนี้ที่ได้ทำการศึกษาเชิงลึกในเวลาต่อมา  5  แห่ง)  รวมจำนวนโรงเรียนทั้งสิ้นที่คณะผู้ประเมินดำเนินการศึกษาในเชิงลึก  32  แห่ง  เทคนิคในการรวบรวมข้อมูลเชิงคุณภาพใช้วิธีการสังเกต  สัมภาษณ์  การอภิปรายกลุ่มแบบมีจุดสนใจร่วม  และการศึกษาข้อมูลจากเอกสาร  การวิเคราะห์ข้อมูลและปรากฏการณ์ใช้วิธีการเชิงอุปนัยเพื่อตรวจสอบความเชื่อมโยงของสาเหตุและผล  การวิเคราะห์เครือข่ายความสัมพันธ์ขององค์กร  การวิเคราะห์ข้ามพื้นที่  และการจัดหมวดประเภทเพื่อนำผลที่ได้มาเปรียบเทียบกับกิจกรรมที่ได้วางแผนไว้ร่วมกับทฤษฎีโครงการ  เพื่อประเมินการดำเนินงานใน       แต่ละประเด็นตามวัตถุประสงค์ของการศึกษาเชิงประเมินครั้งนี้  ผลการศึกษาเชิงประเมินพบว่า  การดำเนินงานในระดับมหภาคของศูนย์บริหารโครงการในลักษณะการประสานงานอยู่ในระดับดี  ผู้รับบริการมีความพึงพอใจในการให้บริการและคำปรึกษาแนะนำ  การดำเนินงานของศูนย์เป็นไปในเชิงรุก  มีการใช้วิธีการบริหารจัดการของภาคเอกชนเพื่อให้สะดวกรวดเร็ว  รวมทั้งการกำกับติดตามจากผู้บริหารระดับสูง ทั้งข้าราชการการเมืองและข้าราชการประจำ  ทำให้สามารถประเมินและรับรองต้นแบบโรงเรียนในฝันไปได้ถึง 917 แห่ง  จากทั้งหมด  921  แห่ง  ซึ่งคิดเป็นร้อยละ 99.56  ฝ่ายเทคโนโลยีและสารสนเทศและการสื่อสารประสบความสำเร็จอย่างสูงในการประชาสัมพันธ์ และประสานงานกับองค์กรที่เกี่ยวข้อง แต่ฝ่ายภาคีเครือข่ายอุปถัมภ์ไม่สามารถดำเนินการได้ตามที่ได้คาดหวัง  การดำเนินงานของแต่ละฝ่ายมีการจัดพิมพ์เอกสารและเผยแพร่ต่อสาธารณชน  คุณภาพทางวิชาการและศักยภาพด้านบริหารจัดการของบุคลากรในศูนย์นี้ทำให้เกิดการยอมรับจากกลุ่มโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการประเด็นที่ควรตระหนักในการดำเนินงานระดับมหภาคก็คือ การยอมรับในความเท่าเทียมกันระหว่างผู้ให้บริการและผู้รับบริการ  และการยอมรับในความแตกต่างด้านวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์  รวมทั้งการประชาสัมพันธ์ชี้แจงประเด็นที่อ่อนไหว เช่น การจัดสรรทรัพยากรจากภาคีเครือข่ายอุปถัมภ์  และการจัดสรรงบประมาณในหมวดงบวิกฤต  เป็นต้น ในระดับจุลภาคนั้น กลุ่มศึกษานิเทศก์หน่วยเคลื่อนที่เร็วทำหน้าที่ให้คำแนะนำและ         คัดกรองโรงเรียนเพื่อเข้ารับการประเมิน ในขณะที่ศึกษานิเทศก์จากศูนย์ประสานงานโครงการ                “๑ อำเภอ ๑ โรงเรียนในฝัน”  ซึ่งส่วนใหญ่เชี่ยวชาญการนิเทศการจัดการเรียนการสอนในช่วงชั้นที่ 1-2  ทำหน้าที่ให้ขวัญกำลังใจกับทางโรงเรียน  ศึกษานิเทศก์ทั้งสองกลุ่มนี้ทำหน้าที่ประเมินผลย่อยการดำเนินโครงการสำหรับศูนย์บริหารโครงการในระดับที่น่าพึงพอใจ  โดยเฉพาะการประเมินศักยภาพผู้บริหารโรงเรียนเพื่อสับเปลี่ยนบุคคลที่มีความสามารถมาดำเนินงานเพื่อให้การพัฒนาโรงเรียนบรรลุเป้าหมาย อย่างไรก็ดี  การดำเนินงานของศึกษานิเทศก์ยังไม่ทั่วถึงในทุกพื้นที่สืบเนื่องจากการขาดแคลนบุคลากรและงบประมาณดำเนินการไม่เพียงพอการดำเนินโครงการ  “๑ อำเภอ ๑ โรงเรียนในฝัน”  ในระดับโรงเรียนเป็นการท้าทายศักยภาพในการบริหารจัดการของผู้อำนวยการโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการนี้อย่างยิ่ง  นับตั้งแต่ความไม่ชัดเจนของภาพลักษณ์ต้นแบบโรงเรียนในฝัน การต้องระดมทุนจากภาคีเครือข่ายอุปถัมภ์เพื่อนำมาใช้เป็นงบประมาณดำเนินการ  และความไม่เพียงพอของงบประมาณดำเนินการที่ได้รับจัดสรรทำให้ต้องก่อหนี้ผูกพัน  เนื่องจากงบประมาณที่จัดสรรจากโครงการนั้นมีเพียง  1 ใน 3 ของค่าใช้จ่ายตามสภาพจริงเท่านั้น  ในส่วนของการบริหารจัดการโดยใช้โรงเรียนเป็นฐานนั้น  เป็นการดำเนินงานที่ทางโรงเรียนพึงพอใจเป็นอันดับแรก  เนื่องจากมีการรวมพลังในการพัฒนาโดยให้นักเรียน ครู  ชุมชน  และภาคีเครือข่ายอุปถัมภ์เข้ามามีส่วนร่วม   มีการปรับวิธีเรียนเปลี่ยนวิธีสอนโดยบูรณาการเทคโนโลยีเข้ากับกิจกรรมการเรียนการสอน   มีการให้นักเรียนเป็นผู้แทนนำเสนอกิจกรรมของโรงเรียนเพื่อเข้ารับการประเมิน  โดยมุ่งสู่กระบวนทัศน์การเรียนการสอนแบบสร้างสรรค์นิยมอย่างไรก็ดี  ผลงานของนักเรียนที่สะท้อนให้เห็นถึงกระบวนการพุทธิปัญญาระดับวิเคราะห์ และสร้างองค์ความรู้นั้นยังมีน้อย และจำกัดอยู่เฉพาะในกลุ่มสาระวิชาวิทยาศาสตร์  การเพิ่มสมรรถนะของโรงเรียนในการใช้เทคโนโลยีเป็นตัวเชื่อมในการเรียนการสอนและการบริหารจัดการศึกษาเป็นกิจกรรมที่ประสบผลสำเร็จอันดับสอง  การพัฒนาระบบ ICT ของต้นแบบโรงเรียนในฝันปรากฏชัดเจนในห้องปฏิบัติการคอมพิวเตอร์ และห้องปฏิบัติการกลุ่มสาระต่างๆ  นักเรียนสามารถเข้าถึงเทคโนโลยี   มีทักษะความรู้ด้านคอมพิวเตอร์ในการสืบค้นแหล่งข้อมูลและประยุกต์ใช้ในกิจกรรมการเรียน  การจัดสรรงบประมาณและทรัพยากรเพื่อพัฒนาโรงเรียนเป็นกิจกรรมที่ประสบผลสำเร็จเป็นอันดับที่สาม  สาเหตุการก่อภาระหนี้ผูกพันดังที่ได้กล่าวข้างต้นทำให้โรงเรียนมีหนี้สิน  ซึ่งพบว่าหนี้สินโดยเฉลี่ยของโรงเรียนขนาดใหญ่ประมาณ 411,886.92  บาท โรงเรียนขนาดกลาง  2,377,838.22 บาท  โรงเรียนขนาดเล็ก  1,261,932.23 บาท  และโรงเรียนขนาดเล็กพิเศษ (จำนวนนักเรียนน้อยกว่า 500 คน)  635,854.20  บาท  กิจกรรมที่ทางโรงเรียนดำเนินการระดมทุน เช่น  การทอดผ้าป่าการกุศลเพื่อการศึกษา  องค์กรท้องถิ่นที่มีบทบาทในการพัฒนา คือ  ผู้ปกครอง  ชุมชน  อบต.  เทศบาล  และ อบจ.  กิจกรรมด้านการเรียนรู้และการพัฒนาของบุคลากรเข้าสู่ความเป็นมืออาชีพและการได้รับการช่วยเหลือจากสถาบันอุดมศึกษาใกล้เคียงถูกจัดไว้เป็นอันดับที่สี่  ครู -อาจารย์   ที่ตอบแบบสอบถามจากกลุ่มต้นแบบโรงเรียนในฝันและกลุ่มที่ยังไม่ได้รับการประเมินจำนวน 394 โรงเรียน ได้รับการอบรมด้านการพัฒนาหลักสูตร  และกระบวนการเรียนรู้  15,828 คน ด้านการประยุกต์ใช้ ICT   17,284 คน และกลุ่มครู-อาจารย์  ที่สามารถใช้  ICT  พัฒนางานได้ จำนวน 1,511 คน   แต่ในด้านความช่วยเหลือจากสถาบันอุดมศึกษาที่ทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงไม่เป็นไปตามที่คาดหวัง  เนื่องจากขาดแรงจูงใจในการดำเนินงานและงบประมาณดำเนินการไม่เพียงพอ ด้านผลผลิตหรือตัวผู้เรียนนั้น  พบว่า  มีคุณสมบัติที่พึงปรารถนา คือ  กล้าคิด  กล้าทำ กล้าแสดงออก  มีมารยาทสังคม  และมีวินัย  สำหรับความคิดเชิงวิเคราะห์นั้น จำเป็นต้องอาศัยเวลาในการพัฒนาต่อไป  เมื่อพิจารณาผลการดำเนินโครงการนี้ในระดับโรงเรียนเทียบกับปณิธานของโครงการที่ว่า “พลิกระบบการศึกษาหยุดวงจรความยากจน” ผู้บริหารต้นแบบโรงเรียนในฝันทุกแห่งที่ได้ทำการศึกษาในเชิงลึกให้ความเห็นว่าทางโรงเรียนสามารถพลิกระบบการศึกษาให้เป็นไปตามแนวทางการปฏิรูปการศึกษาได้ระดับหนึ่งแต่ไม่สามารถหยุดวงจรความยากจนได้เนื่องจากประเด็นดังกล่าวนี้ไม่ปรากฏผลเป็นรูปธรรมในช่วงเวลาระยะสั้นต้องคอยเวลาเมื่อนักเรียนที่เป็นผลผลิตของต้นแบบโรงเรียนในฝันออกไปประกอบอาชีพในสังคมต่อไปโครงการ “๑ อำเภอ ๑ โรงเรียนในฝัน” โดยภาพรวมแล้วเป็นนวัตกรรมทางการศึกษาที่ได้บูรณาการแนวทางการปฏิรูปการศึกษาตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พุทธศักราช 2542 ในหมวด ๔  แนวทางการจัดการศึกษา  หมวด ๘  ทรัพยากรและการลงทุนเพื่อการศึกษา  หมวด ๙ เทคโนโลยีเพื่อการศึกษาเข้าด้วยกันเพื่อพัฒนาคุณภาพการศึกษาโรงเรียนที่ห่างไกล  ในระดับที่น่าพึงพอใจ ประสิทธิภาพในการจัดการศึกษาของต้นแบบโรงเรียนในฝัน  ปรากฎชัดเจนในเรื่องของความพร้อมด้านเทคโนโลยีเพื่อพัฒนาการเรียนการสอนที่ใช้เทคโนโลยีเป็นฐาน หรือ เป็น
E-school  ซึ่งทำให้สามารถก้าวทันเคียงบ่าเคียงไหล่กับโรงเรียนที่มีคุณภาพในเมืองใหญ่ และความตระหนักของครูผู้สอนซึ่งมีการพัฒนาตนด้าน ICT เพื่อมุ่งสู่การเรียนการสอนตามแนวคิดสร้างสรรค์ค์นิยมการพัฒนาโรงเรียนให้บรรลุเป้าหมายเป็นต้นแบบที่มีการปฏิบัติเป็นเลิศได้พบว่า ปัจจัยที่เกื้อหนุนในการดำเนินงาน คือ ความพร้อมในการเข้าร่วมโครงการ  ภาวะผู้นำ และความสามารถในการบริหารจัดการของผู้อำนวยการโรงเรียน  ความเข้มแข็งของชุมชนและภาคีเครือข่ายอุปถัมภ์  และความสัมพันธ์ที่แนบแน่นระหว่างโรงเรียนกับศึกษานิเทศก์  สำหรับปัจจัยที่นำไปสู่ความสำเร็จในการดำเนินโครงการ ประกอบด้วย  ศักยภาพในการดำเนินงานของศูนย์บริหารโครงการ  การมีวิสัยทัศน์ที่กว้างไกล และศักยภาพในการบริหารจัดการของผู้บริหารโรงเรียน  สภาพความพร้อมของโรงเรียน  ซึ่งคล้ายคลึงกับแบบจำลองการจัดการศึกษาต้นแบบโรงเรียนในฝัน  การพัฒนาแบบมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย  การให้คำแนะนำปรึกษาและการประเมินผลย่อยของกลุ่มศึกษานิเทศก์หน่วยเคลื่อนที่เร็ว  เมื่อพิจาณาประสิทธิผลของการจัดการศึกษาของต้นแบบโรงเรียนในฝัน  ตัวชี้วัดที่ชัดเจน คือ คุณลักษณะของนักเรียนซึ่งกล้าแสดงออก  มีความมั่นใจในตนเอง  มีความตระหนักว่าตนเองเป็นส่วนหนึ่งของพลังขับเคลื่อนในการพัฒนาคุณภาพการศึกษาของโรงเรียน  ซึ่งตัวชี้วัดนี้ก็เป็นผลสืบเนื่องมาจากความสามารถในการระดมทรัพยากรทางการศึกษา  การจัดการศึกษาโดยใช้โรงเรียนเป็นฐาน  การพัฒนาตนของบุคลากรในโรงเรียน  และความร่วมมือร่วมใจของบุคคลในทุกภาคส่วนในการพัฒนาโรงเรียนสำหรับปัญหาท้าทายที่เป็นอุปสรรคในการดำเนินงาน คือ ความไม่ชัดเจนในการนำนโยบายมาดำเนินงานในเชิงปฏิบัติ  มโนทัศน์ที่คลาดเคลื่อนของภาพลักษณ์ต้นแบบโรงเรียนในฝัน  การคงไว้ซึ่งวัฒนธรรมเชิงอำนาจจากส่วนกลางทำให้ผู้ดำเนินงานในระดับพื้นที่ขาดความเป็นอิสระ  การนำแนวคิดของวัฒนธรรมชนกลุ่มใหญ่ไปใช้กับกลุ่มชาติพันธุ์ในการประสานงาน  การเข้าร่วมโครงการด้วยภาวะจำยอมของทางโรงเรียน  ภาวะวิกฤตของสถานการณ์ในเขตชายแดนภาคใต้  รวมทั้งการประวิงเวลาในการเข้ารับการประเมินเพื่อถ่ายโอนไปสังกัดองค์การบริหารส่วนท้องถิ่นของโรงเรียนที่เคยสังกัดกรมสามัญศึกษามาก่อน ผลกระทบของการดำเนินโครงการที่มีต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในด้านที่ดีคือ  ภาพลักษณ์ของโรงเรียนทำให้ชุมชนมีศรัทธาส่งบุตรหลานเข้าเรียนเพิ่มขึ้น  สามารถสกัดกั้นนักเรียนที่จบการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้นไปเรียนต่อในต่างพื้นที่ได้ในระดับหนึ่ง  นักเรียนมีการปรับตัว   มีความกระตือรือร้นในการเรียน  มีความฉลาดทางอารมณ์  สามารถเป็นผู้ร่วมทางกับโรงเรียนในตัวเมืองได้  สำหรับผลกระทบในด้านที่ไม่พึงปรารถนาที่มีต่อผู้ปฏิบัติคือการสร้างความกดดันและความเครียดในช่วงระยะก่อนการประเมิน  การก่อภาระหนี้ผูกพัน  และค่าใช้จ่ายด้านสาธารณูปโภคและค่าซ่อมแซมบำรุงรักษาอุปกรณ์ที่เพิ่มขึ้น นักเรียนใช้ความสามารถด้าน ICT  เข้าสู่เว็บไซด์ที่ไม่พึงปรารถนา  ในด้านประสิทธิภาพการจัดการศึกษาของโรงเรียนที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการพบว่า มีปัญหาเรื่องความพร้อมของห้องปฏิบัติการในกลุ่มสาระวิชาสำคัญ เช่น วิทยาศาสตร์  คณิตศาสตร์ ภาษาอังกฤษ  และห้องปฏิบัติการคอมพิวเตอร์  การพัฒนาศักยภาพของครู-อาจารย์เป็นไปอย่างจำกัด เนื่องจากขาดงบประมาณทำให้ส่งผลกระทบต่อการจัดการเรียนการสอนในชั้นเรียน                  ข้อค้นพบที่น่าสนใจคือ ครู-อาจารย์  จัดการเรียนการสอนที่ส่งเสริมศักยภาพของผู้เรียน เช่น ด้านกีฬา  การเข้าร่วมโครงการเพื่อปลูกฝังคุณธรรมและปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้เรียนให้อยู่ในสังคมอย่างมีความสุขสำหรับข้อเสนอแนะในการดำเนินโครงการในระยะที่สองซึ่งมีการดำเนินงานภายใต้ชื่อ “โครงการโรงเรียนดีใกล้บ้าน”  เพื่อพัฒนาคุณภาพการศึกษาของโรงเรียนที่เปิดสอนเฉพาะช่วงชั้นที่ 1-2-3 หรือเฉพาะช่วงชั้น  3-4  ให้มีการจัดการศึกษาครบวงจรตั้งแต่ช่วงชั้น  1-4  หรือเป็นรู้จักทั่วไปว่า  โครงการ “๑ ประถม ๑ มัธยม”  นั้นมีดังนี้ คือ การวางแผนดำเนินงานโครงการควรเปิดโอกาสให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในระดับพื้นที่เข้ามามีส่วนร่วมในการวางนโยบายตั้งแต่แรก  เพื่อขจัดปัญหาความไม่ชัดเจนในการนำนโยบายสู่การปฏิบัติ  แนวคิดในการดำเนินโครงการควรจะครอบคลุมด้านอื่นๆ นอกเหนือจากทางด้านวิชาการ  เช่น ด้านคุณธรรม  การวางแผนเกี่ยวกับปัจจัยนำเข้าโครงการ ควรนำบทเรียนจากการดำเนินงานของโครงการ  “๑ อำเภอ ๑ โรงเรียนในฝัน”  มาเป็นแนวทาง เพื่อให้สามารถนำไปปฏิบัติได้อย่างมีประสิทธิภาพ  การบริหารโครงการในระดับมหภาคและระดับจุลภาคของศูนย์บริหารโครงการและศึกษานิเทศก์จากสำนักงานเขตพื้นที่ควรจะได้ดำเนินการต่อไป  การพัฒนาระบบกำกับติดตามคุณภาพเพื่อการพัฒนาคุณภาพการศึกษาที่ยั่งยืน  ควรริเริ่มจากกลุ่มผู้มีส่วนร่วมในการพัฒนาในระดับรากหญ้า      ควรมีเวทีสำหรับครู-อาจารย์ และนักเรียนในโครงการ  ได้นำเสนอผลงานแลกเปลี่ยนประสบการณ์และสร้างเครือข่ายทางวิชาการ